8. [х] һәм [h] тартыклары

Билгеләмәләр һәм тамгалар

[х] тартыгы — саңгырау тартык аваз; аны әйткәндә һава агымы телнең арткы өлешендәге тарлык аша үтә. Бу билгеләмә авазның ничек һәм кайда ясалуын аңлата. Сүзне әйткәндә телнең арткы өлешендә һавага киртә барлыкка килүен күз алдына китерү [х] авазын танырга ярдәм итә.

[һ] тартыгы — саңгырау тартык аваз; аны әйткәндә һава агымы бугазда ясала. Димәк, бу аваз телнең арткы өлешендә түгел, бугазда барлыкка килә. Аны дөрес әйтү өчен һава бугаздан узганда нинди аваз ишетелүен тыңларга кирәк.

Аваз һәм хәреф — авазны әйтү һәм ишетү, ә хәрефне күрү һәм язу арасындагы аерма. Мәсәлән, [х] һәм [һ] дип әйтүебез — авазлар турында, х һәм һ дип язу — хәрефләр турында сөйләү. Бу аерманы белү сөйләмдәге авазны язудагы билге белән бутамаска ярдәм итә.

Х һәм һ хәрефләре татар сүзләрендә [х] һәм [һ] авазларын белдерә. Хәреф сүздәге авазны язуда күрсәтә, ләкин нинди хәреф кирәклеген бары тик охшаш яңгырашка карап һәрвакыт белеп булмый. Шуңа күрә сүзнең дөрес әйтелешен һәм язылышын бергә истә тотарга кирәк.

Ничек ясала һәм ничек аерыла

[х] һәм [һ] хоёулаа саңгырау тартыклар: әйткәндә тавыш ярылары тибрәнми, ә һава агымы киртәгә очрый. Ләкин киртәнең кайда барлыкка килүе төрлечә булганга, авазлар да бер-берсенә охшамый. [х] телнең арткы өлешендә ясала, [һ] исә бугазда ясала. Аларны чагыштырганда төп сорау — һава агымы кайсы урында тарлык аша үтә?

[х] авазын әйткәндә телнең арткы өлеше күтәрелә һәм авыз куышлыгының арткы өлешендә тар юл калдыра. Һава шул тар урыннан узганда [х] ишетелә. Аны танып өйрәнү өчен «хата», «хәбәр» сүзләрен әйтеп карагыз: сүз башындагы тартыкны аерым тыңлагыз. Бу күнегү телнең кайсы өлеше катнашканын аңларга һәм [х] ны башка авазлардан аерырга ярдәм итә.

[һ] авазы һава бугаздан узганда барлыкка килә. Аны әйткәндә тартыкны бугазда ясалганын сизәргә тырышыгыз; һава сүзләрен ашыкмыйча әйтү авазны ишетүне җиңеләйтә. «Һава» һәм «шәһәр» сүзләрендә [һ] бар. Бу сүзләрдә тартыкның кайда ишетелүенә игътибар итү [һ] авазын сүз уртасында да танырга өйрәтә.

Ике авазны чагыштыру өчен сүзләрне әйтеп карагыз һәм һәр тартыкның ясалу урынын билгеләгез. [х] телнең арткы өлешендәге тарлык белән бәйле, ә [һ] бугазда ясала. Аларның саңгырау булуы охшаш бер билге генә, ул авазларны бер үк итми. Әйтелгәндәге аерманы тыңлау һәм ясалу урынын күз алдына китерү дөрес тануга китерә.

Ишетү һәм әйтү күнегүләре язылышны да дөрес үзләштерергә ярдәм итә, чөнки башта сүздәге тартыкны танырга кирәк. Сүзне әкрен әйтеп, [х] яки [һ] авазын ишетү өчен тыңлагыз, аннары тиешле хәрефне сайлагыз. Әмма аваз белән хәреф бер үк булмаганга, охшаш яңгыраш язылышны һәрвакыт ачыкламый. Шуңа күрә сүзне дөрес әйтү белән беррәттән аның язылышын да тикшерегез.

[х] һәм [һ] тартыкларын чагыштыру

Башта таблицаның «Ясалу урыны» юлына карап, авазларның төп аермасын искә төшерегез. Аннары сүз үрнәкләрен әйтеп, ишеткән авазны хәреф белән бәйләгез. Бу таблица яңа сүзләрдә дә тартыкны аңлап танырга ярдәм итә.

Биремнәрне тикшерү

Бирем: «Хата, һава, хәбәр, шәһәр» сүзләрен ике төркемгә бүлеп языгыз. Максат — һәр сүздә ишетелгән тартыкны танып, [х] һәм [һ] авазларын аеру. Сүзләр дуугүй хәрефээр башлана, ләкин эхэндээ [х] и [һ] хәрефләрен төркемләргә нигез итәргә ярамый: сүзне әйтеп, авазны тыңларга кирәк.

1. Сүзләрне бер-бер артлы ашыкмыйча әйтегез. Һәр сүздә [х] яки [һ] авазы ишетелүен ачыклагыз.
2. «Хата» һәм «хәбәр» сүзләрендәге тартыкны тыңлагыз. Икесендә дә [х] ишетелә, шуңа күрә аларны [х] төркеменә языгыз.
3. «Һава» һәм «шәһәр» сүзләрен әйтегез. Аларның икесендә дә [һ] бар, шуңа күрә бу сүзләрне [һ] төркеменә кертегез.

Җавап: [х] — хата, хәбәр; [һ] — һава, шәһәр. Һәр сүзне әйтеп тикшерү төркемнәрне хәрефкә карап кына түгел, авазны тануга нигезләп төзергә мөмкинлек бирә. Авазның ясалу урынын да искә төшерсәгез, җавапны үзегез тикшерә аласыз.

Бирем: төшеп калган урыннарга х яки һ хәрефен куегыз: _әбәр, _ава, шө_рәт, _ата. Башта сүзләрне таныгыз, аннары аларны әйтеп карагыз. Бу адым мөһим, чөнки хәрефне урынга туры килгәнчә генә сайлау дөрес түгел: сүздә нинди аваз барлыгын белергә кирәк.

1. «_әбәр» сүзен әйтеп карагыз: сүз башында [х] ишетелә. Димәк, анда х хәрефе кирәк, һәм сүз хәбәр дип языла.
2. «_ава» сүзендә [һ] ишетелә. Шуңа күрә һ хәрефен куябыз: һава.
3. «Шө_рәт» сүзен танып әйтегез: дөрес сүз — шәһәр, анда [һ] бар. Ахыр чиктә «_ата» сүзендәге [х] авазын ишетәбез һәм хата дип язабыз.

Җавап: хәбәр, һава, шәһәр, хата. Һәр очракта башта сүзне әйтү һәм тартыкны тану, аннары хәрефне язу тәртибе кулланылды. Әгәр сүзне әйтү язылышны ачыкларга җитмәсә, дөрес язылышын сүзлек яки өйрәнгән үрнәкләр буенча тикшерегез.

Бирем: бирелгән сүзләрне [х] һәм [һ] авазлары буенча тикшереп, аларның ясалу урыннарын чагыштырып аңлатыгыз. Сүзләрне әйткәндә тартыкны аерып тыңлау кирәк, чөнки авазларны язылган хәрефләргә карап кына анализлау әйтелешне аңлатмый. Сүзнең нинди аваздан торуын ачыклагач, аны ясалу урыны белән бәйләгез.

1. Һәр сүзне әйтеп, анда [х] яки [һ] ишетелүен билгеләгез. [х] өчен телнең арткы өлешен, [һ] өчен бугазны исегезгә төшерегез.
2. «Хата, хәбәр» сүзләрендәге [х] ны телнең арткы өлешендә ясала дип аңлатыгыз. «Һава, шәһәр» сүзләрендәге [һ] ны бугазда ясала дип билгеләгез.
3. Ике төркемне чагыштырыгыз: авазлар саңгырау, ләкин ясалу урыннары өөр байна. Шуңа күрә әйтелешләре дә аерыла.

Җавап: хата, хәбәр сүзләрендә [х] телнең арткы өлешендә ясала; һава, шәһәр сүзләрендә [һ] бугазда ясала. Икесенең дә саңгырау булуы аларның ясалу урынын алыштырмый. Авазны әйтеп тану белән артикуляцияне аңлатуны бергә куллансагыз, җавап тулырак һәм нигезлерәк була.

Типик хаталар

[х] һәм [һ] авазларын бер үк дип санау — еш очрый торган хата. Икесенең дә саңгырау булуы моңа сәбәп була, ләкин алар төрле урында ясала: [х] телнең арткы өлешендә, [һ] бугазда. Үзегезне тикшергәндә сүзне әйтеп, кайсы урында ясалуын искә төшерегез. Аннары аны үрнәк сүзләр белән чагыштырыгыз.

Сүздәге авазны тыңламыйча х һәм һ хәрефләрен алыштырып язу да дөрес түгел. Хәрефләрнең охшаш яңгыравы язылышлары да бер үк дигән сүз түгел. Сүзне ашыкмыйча әйтеп, [х] яки [һ] ишетелүен билгеләгез. Шикләнсәгез, сүзнең дөрес язылышын тикшереп, хата ясалмаганмы икәнен карагыз.

Аваз белән хәрефне бутарга мөмкин, чөнки сөйләгәндә алар бергә кулланыла. Ләкин авазны әйтәбез һәм ишетәбез, хәрефне күрәбез һәм язабыз. Үзегезне тикшерү өчен [х] яки [һ] дип әйтеп карагыз, аннары шул авазны язуда белдерүче хәрефне күрсәтегез. Ике эшне аерым башкару төшенчәләрне бутамаска булыша.

Сүзләрне әйткәндә [һ] авазын төшереп калдыру яки аны [х] итеп әйтү дә хата. Бу авазны игътибар белән тыңламаудан яки аның кайда ясалуын белмәүдән килеп чыга. «Һава» һәм «шәһәр» сүзләрен кабат әйтеп, [һ] авазын саклагыз. Әгәр сүздә аны ишетми калсагыз, сүзне әкрен әйтеп һәм үрнәк белән чагыштырып тикшерегез.

Башка темалар белән бәйләнеш

Бу теманы аңлар өчен сузык һәм тартык авазларны, шулай ук саңгырау тартыкларны аера белү кирәк. Аваз белән хәрефнең нәрсә белән аерылганын белү дә ярдәм итә: авазны әйтәбез һәм ишетәбез, хәрефне күрәбез һәм язабыз. Сүзләрне дөрес әйтү күнекмәсе [х] һәм [һ] авазларын тыңлап танырга мөмкинлек бирә. Бу белемнәрне татар сүзләрен әйткәндә һәм х, һ хәрефләрен язганда кулланырга була.

Нәрсәне истә тотох

• [х] һәм [һ] — саңгырау тартык авазлар.
• [х] телнең арткы өлешендә ясала.
• [һ] бугазда ясала.
• [х] һәм [һ] авазларын әйтелешләре буенча аерырга кирәк.
• Авазны ишетү һәм хәрефне язу — бер үк нәрсә түгел.
• Х яки һ хәрефен дөрес язу өчен сүзнең әйтелешен һәм язылышын белергә кирәк.