7. [в] һәм [w] тартыклары

Аңлатмалар һәм билгеләр

[в] тартыгы — яңгырау ирен-теш тартыгы. Аны әйткәндә аскы ирен өске тешләргә якынлаша, ә һава тар арадан чыга. «Ирен-теш» атамасы авазны ясаганда кайсы сөйләм органнары катнашуын күрсәтә. Бу билгеләр [в]ны башка тартыклардан аерырга ярдәм итә.

[w] тартыгы — яңгырау ирен-ирен тартыгы. Аны әйткәндә ике ирен дә катнаша, ләкин алар һава юлын бикләми. Һава иркен, сүрелмичә чыга. «Ирен-ирен» атамасы авазның ике ирен ярдәмендә ясалуын аңлата.

Тартык аваз — әйткәндә һава агымы сөйләм органнары тарафыннан тулысынча яки өлешчә тоткарлана торган аваз. Тартыкны әйткәндә һава юлына ирен, теш яки тел кебек органнар тәэсир итә. Бу төшенчә авазларны ясалышы буенча төркемләргә кирәк. [в] һәм [w] икесе дә тартык авазлар.

В хәрефе татар язмасында [в] һәм [w] авазларын белдерә ала. Хәреф — язуда күренә торган билге, ә аваз — сөйләгәндә ишетелә торган берәмлек. Шуңа күрә бер үк В хәрефе төрле сүзләрдә төрлечә яңгырарга мөмкин. Авазны дөрес билгеләү өчен сүзнең әйтелешен һәм килеп чыгышын да исәпкә ал.

Как это устроено

[в] авазын әйткәндә аскы иренне өске тешләргә якынайтып кара. Ирен белән теш арасында тар аралык барлыкка килә, шуңа күрә һава шуннан сүрелеп үтә. Һава агымының шушы сүрелүе [в] авазына хас. Ирен һәм теш бергә катнашканга, ул ирен-теш тартыгы дип атала.

[w] авазында исә өске тешләргә аскы иренне терәтергә кирәкми. Ике ирен якынлаша, ләкин һавага юл калдыра, шуңа күрә һава сүрелеп чыкмый. Бу авазның ясалышында иреннәр төп роль уйный. Шуңа күрә [w] ирен-ирен тартыгы булып санала.

Татарның үз сүзләрендә В хәрефе гадәттә [w] авазын белдерә. Моны «вакыт» һәм «авыл» сүзләрен әкрен әйтеп, иреннәрнең хәрәкәтен күзәтеп тикшерергә мөмкин. Иреннәр бер-берсенә якыная, ә һава тар аралыкта сүрелми. Сүзләрне әйткәндә хәрефне генә түгел, яңгырашны да тыңла.

Рус теленнән кергән сүзләрдә В хәрефе гадәттә [в] авазын белдерә. «Вагон» һәм «вокзал» сүзләрендә аскы ирен өске тешләргә якыная, һава сүрелеп чыга. Бу сүзләрдәге әйтелешне татарның «вакыт» сүзе белән чагыштырсаң, аерма сонсогдо? һәрэг. Сүзнең алынма булуы әйтелешен ачыкларга ярдәм итә.

Авазны аерганда язылыштан гадәттән тыш нәтиҗә чыгарма: В хәрефен күрү генә авазны төгәл билгеләми. Сүзнең килеп чыгышын һәм ничек әйтелүен бергә карарга кирәк. [в] — һавасы тар арада сүрелеп чыга торган ирен-теш тартыгы, ә [w] — иреннәр катнашында, сүрелмичә ясала торган сонор тартык. Бу билгеләрне кулланып, таныш булмаган сүзнең әйтелешен дә чагыштырып тикшереп була.

[в] һәм [w] тартыкларының чагыштырмача үзенчәлекләре

Таблицаны кулланганда башта сүзне әйтеп кара, аннары иреннәр белән тешләрнең хәрәкәтен күзәт. Һава тар арадан сүрелсә — [в], ике ирен катнашып һава сүрелмәсә — [w]. Сүзнең татарча яки алынма булуы да җавапны тикшерергә ярдәм итә.

Разбор задач

1. «Вакыт» һәм «вагон» сүзләрендәге авазлар

Шарт: «Вакыт» һәм «вагон» сүзләрендә В хәрефе белдергән авазларны билгелә. Ике сүздә дә бер үк хәреф язылган, шуңа күрә язылышка гына карап җавап бирү дөрес булмас. Сүзнең килеп чыгышын һәм әйтелешен дә тикшер.

1. «Вакыт» — татарның үз сүзе, анда В гадәттә [w] булып әйтелә.
2. «Вагон» — рус теленнән кергән сүз, анда В гадәттә [в] булып яңгырый.
3. Иреннәрне күзәт: «вагон»да аскы ирен өске тешләргә якыная, ә «вакыт»та ике ирен катнаша.

Җавап: «Вакыт» сүзендә [w], «вагон» сүзендә [в] әйтелә. Бер хәрефнең төрле авазларны белдерүе сүзләрнең әйтелешенә бәйле. Шуңа күрә бу очракта сүзләрнең килеп чыгышын чагыштыру ярдәм итә.

2. «Авыл» сүзендәге В авазы

Шарт: «Авыл» сүзендәге В хәрефе белдергән авазны әйт һәм аның ничек ясалуын аңлат. Аваз сүз башында түгел, уртасында килгәнгә, сүзне тулаем әйтү мөһим. Иреннәрнең хәрәкәтенә игътибар ит.

1. «Авыл» — татарның үз сүзе, шуңа күрә В гадәттә [w] авазын белдерә.
2. Сүзне әкрен әйткәндә ике иреннең якынаюын күзәт.
3. Өске тешләр аскы иренгә терәлми, һава сүрелмичә чыга.

Җавап: «Авыл» сүзендәге В — [w] авазы. Ул ике ирен катнашында ясала һәм ирен-ирен тартыгы дип атала. Һаваның сүрелмичә чыгуы аны [в] авазыннан аерып тора.

3. Сүзләрне ике төркемгә бүлү

Шарт: «Ватан», «вокзал», «вакыт», «вагон» сүзләрен В хәрефенең әйтелешенә карап ике төркемгә бүл. Бу биремдә баштагы хәрефкә карап кына чишәргә ярамый, чөнки дүрт сүзнең һәрберсе В хәрефеннән башлана. Сүзләрнең кайсысы татарныкы, кайсысы алынма икәнен дә ачыкларга кирәк.

1. «Ватан» һәм «вакыт» — татар сүзләре; аларда В гадәттә [w] булып әйтелә.
2. «Вокзал» һәм «вагон» — рус теленнән кергән сүзләр; аларда В гадәттә [в] булып әйтелә.
3. Һәр сүзне әйтеп, иреннәрнең һәм тешләрнең хәрәкәтен чагыштыр.

Җавап: [w]: «Ватан», «вакыт». [в]: «вокзал», «вагон». Сүзнең килеп чыгышы әйтелешне фаразларга ярдәм итә, ә авыз хәрәкәтен күзәтү нәтиҗәне тикшерә.

Типик хаталар

В хәрефе һәрвакыт бер үк авазны белдерә дип уйлау — еш очрый торган хата. Моның сәбәбе шунда: язуда бер үк билге күренә, ә авазларның аермасы колакка шунда ук сизелмәскә мөмкин. Үзеңне тикшерү өчен «вакыт» белән «вагон»ны әйтеп чагыштыр. Татар сүзендә гадәттә [w], алынма сүздә исә [в] ишетелә.

[в] белән [w]ны бертөрле әйтү дә дөрес түгел, чөнки алар төрле урында ясала һәм һава төрлечә үтә. Кайчак сөйләүче иреннәрне күзәтмичә, ике авазны бергә куша. Беренче авазда аскы иреннең өске тешләргә якынаюын, икенчесендә ике иреннең катнашуын тикшер. Һаваның сүрелүенә дә игътибар ит: ул [в]да сүрелә, [w]да сүрелми.

[w]ны ирен-теш тартыгы дип атау — сөйләм органнарын дөрес билгеләмәү. Бу хата [в] һәм [w] авазларының исемнәрен бутаудан килеп чыга. «Авыл» сүзен әйткәндә өске тешләрнең аскы иренгә тимәвен күзәт. Ике ирен катнашса, бу — ирен-ирен тартыгы [w].

Авазны сүзнең язылышына гына карап билгеләү дә дөрес нәтиҗәгә китермәскә мөмкин. Хәреф авазны һәр очракта бертөрле күрсәтми, ә сүзләрнең килеп чыгышы да төрле. Сүзне кычкырып әйт, аннары ирен-тешләрнең хәрәкәтен тикшер. «Вакыт» һәм «вагон»ны чагыштыру үзеңне тикшерү өчен уңайлы.

Башка темалар белән бәйләнеш

Тартык һәм сузык авазларны белү авазларның ничек ясалуын аңларга ярдәм итә. Яңгырау тартыклар турында белем [в] һәм [w] авазларының яңгырашын танып белү өчен кирәк. Аваз белән хәрефнең аермасын аңлау исә В хәрефенең ике төрле авазны белдерә алуын төшендерә. Бу белемнәрне бергә кулланганда сүзне дөресрәк укып һәм әйтеп була.

Тема татар сүзләрен һәм алынма сүзләрне дөрес әйтергә өйрәнгәндә кирәк. Ул татар теленең фонетикасы — авазларны өйрәнә торган бүлеге белән бәйле. Орфоэпия, ягъни сүзләрне дөрес әйтү кагыйдәләре дә бу аермага игътибар итәргә өйрәтә. Сүзне тыңлау һәм сөйләм органнарының хәрәкәтен күзәтү әйтелешне тикшерергә булыша.

Истә калдырырга

• [в] — яңгырау ирен-теш тартыгы.
• [w] — яңгырау ирен-ирен тартыгы.
• [в] әйтелгәндә һава тар арадан сүрелеп чыга.
• [w] әйтелгәндә һава сүрелмичә чыга.
• В хәрефе [в] һәм [w] авазларын белдерә ала.
• Татарның үз сүзләрендә В хәрефе гадәттә [w] булып әйтелә.
• Алынма сүзләрдә В хәрефе гадәттә [в] булып әйтелә.