"Татар теле", Харисов Ф.Ф., Харисова Ч.М.
Тартык авазлар сөйләгәндә һава агымына киртә очрау нәтиҗәсендә ясала. Аларны әйткәндә тавыш катнашырга да, катнашмаска да мөмкин, шуңа күрә тартыклар яңгырау һәм саңгырау төркемнәргә бүленә. Кайбер яңгырау һәм саңгырау тартыклар парлашып килә, ә сонор тартыкларда тавыш шауга караганда көчлерәк ишетелә. Бу аермаларны белү сүзләрне дөрес әйтергә, авазларны танырга һәм фонетик анализ ясарга ярдәм итә.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Тартык аваз — аваз ясаганда һава агымына киртә очрап барлыкка килгән аваз. Киртәне иреннәр, тел яки башка сөйләм әгъзалары ясый. Тартыкларны сузыклардан аеру сүзгә аваз анализы ясаганда кирәк.
Яңгырау һәм саңгырау тартыклар тавышның катнашу-катнашмавына карап аерыла. Яңгырау тартыкны әйткәндә тавыш бар, саңгырау тартыкны әйткәндә ул катнашмый яки аз катнаша. Бу билге тартыкларны тыңлап дөрес төркемләргә ярдәм итә.
Парлы тартыклар — яңгырау һәм саңгырау әйтелешләре бер-берсенә туры килгән тартыклар. Мәсәлән, б һәм п, д һәм т әйтелештә парлаша. Парын табу тартыкларның охшаш һәм аермалы якларын күрергә булыша.
Сонор тартыклар — әйткәндә тавыш шауга караганда өстенрәк булган тартыклар. Алар яңгырау тартыклар арасында үзенчәлекле төркем булып тора. Бу төшенчә тартыкларны яңгырау-саңгырау дип кенә түгел, тавышның ничек ишетелүенә карап та аерырга кирәклеген күрсәтә.
Сөйләгәндә үпкәдән чыккан һава авыз куышлыгы аша үтә. Тартык ясалганда сөйләм әгъзалары һава юлына киртә куя яки аны тарайта, һәм шуның нәтиҗәсендә шау барлыкка килә. Сузык аваз әйткәндә һава юлы шулкадәр тоткарланмый, шуңа күрә аны сузып әйтү гадәттә җиңелрәк. Тартыкны сузып әйтү мөмкинлеге чиклерәк, чөнки әйтелеш киртәгә бәйле.
Тартыкларны яңгырау һәм саңгырау төркемнәргә бүлүнең сәбәбе — әйтелгәндә тавышның катнашуы. Яңгырау тартыкта тавыш чыганагы да эшли, шуңа күрә аваз яңгырап ишетелә. Саңгырау тартыкта тавыш катнашмый яки бик аз катнаша, һәм шау ачыграк сизелә. Тартыкны ишетеп кенә түгел, әйткәндә тамакта тавыш барлыгын тоеп та тикшереп була.
Парлы тартыкларны чагыштырганда аларның әйтелешендә нәрсә үзгәрүен тыңларга кирәк. Мәсәлән, б-п парында иреннәр бер үк урында очраша, ләкин б әйтелгәндә тавыш катнаша, ә п әйтелгәндә катнашмый. Шулай итеп, пардагы тартыкларның ясалу урыны охшаш, ә яңгырау-саңгырау булуы белән аерыла. Һәр тартыкның мондый пары булмый: пары булмаганнары парсыз тартыклар дип атала.
Сонор тартыкларны әйткәндә дә тавыш катнаша, ләкин аларны гадәти яңгырау тартыклардан аеручы билге бар. Сонорларда тавыш шауга караганда көчлерәк ишетелә, шуңа күрә алар яңгырау тартыклар эчендә үзенчәлекле урын ала. Бу билгене истә тоту сонорны саңгырау тартык белән бутамаска ярдәм итә. Тавышның һәм шауның кайсысы өстен булуын тыңлап чагыштырырга мөмкин.
Аваз белән хәрефне аеру да мөһим, чөнки язуда күргән хәреф һәрвакыт әйтелешне тулысынча күрсәтми. Авазны әйтәбез һәм ишетәбез, ә хәрефне язабыз һәм күрәбез. Шуңа күрә тартыкның яңгырау яки саңгырау булуын билгеләгәндә сүздәге хәрефкә генә карамыйлар, авазның әйтелешен тикшерәләр. Сүзне кычкырып әйтү һәм язылышы белән чагыштыру бу аерманы аңларга булыша.
| Төркем | Төп билгесе | Әйтелеш үзенчәлеге | Мисаллар |
|---|---|---|---|
| Яңгырау тартыклар | Тавыш катнаша | Тавыш ишетелә | б, д, г, з |
| Саңгырау тартыклар | Тавыш катнашмый яки аз катнаша | Шау ачыграк ишетелә | п, т, к, с |
| Парлы тартыклар | Яңгырау һәм саңгырау парлары бар | Пардагы авазлар охшаш ясала, тавыш белән аерыла | б-п, д-т |
| Парсыз тартыклар | Туры килгән пары юк | Яңгырау яки саңгырау пары табылмый | һәр тартыкны аерым тикшер |
| Сонор тартыклар | Тавыш шауга караганда өстен | Тавыш ачык ишетелә | м, н, ң, л, р |
Таблицаны кулланганда башта тартыкның әйтелешен тыңла, аннары тавыш катнашуын билгелә. Парлы булуын тикшерү өчен аңа туры килгән яңгырау яки саңгырау тартыкны эзлә. Сонор тартыкларда тавышның шауга караганда өстен булуына игътибар ит.
Шарт: бирелгән сүзләрне авазларга бүлеп, тартыкларны әйтелеш тәртибендә билгеләргә кирәк. Башта һәр сүзне әкрен генә әйтәбез, чөнки шулай итеп авазларны бер-берсеннән аеру җиңелрәк. Аннары сузык авазларны калдырып, киртә белән ясалган авазларны табабыз.
Бала сүзен әйтеп карыйбыз: б-а-л-а. Сузыклар — а, а; аларны әйткәндә һава юлы иркенрәк. Тартык авазлар — б һәм л.
Китап сүзен авазларга бүләбез: к-и-т-а-п. Сузыклар — и һәм а. Калган к, т, п авазлары тартык була, чөнки аларны әйткәндә һава юлына киртә очрый.
Тартыкларны сүздәге тәртипләре белән язабыз. «Бала» сүзендә башта б, аннары л килә, «китап» сүзендә к, т, п эзлеклелеге саклана. Бу адым авазны хәреф белән буташтырмыйча, сүзнең әйтелешен карарга өйрәтә.
Җавап: «бала» сүзендәге тартыклар — б, л; «китап» сүзендәге тартыклар — к, т, п. Аларны сузык авазлардан аеру өчен сүзләрне авазларга бүлдек. Тартыкларның тәртибе сүздәге әйтелеш тәртибенә туры килә.
Шарт: һәр сүздәге тартыкларны яңгырау һәм саңгырау төркемнәренә бүлергә кирәк. Хәрефкә генә карамыйбыз, тартык авазны әйтеп тикшерәбез. Мөмкин булганда яңгырау тартыкның саңгырау парын да эзэлнэбез.
Мәктәп сүзендә м, к, т, п тартыклары бар. М — сонор, тавыш шауга караганда өстен; к, т, п — саңгырау тартыклар. Бу сүздә яңгырау тартык юк.
Гөл сүзендә г һәм л тартыклары ишетелә. Г — яңгырау тартык, аның саңгырау пары — к; л — сонор, шуңа күрә тавышлы яңгырашка ия. Төркемләүдә л ны саңгырау дип әйтергә ярамый.
Дус сүзендә д һәм с тартыклары бар. Д — яңгырау, с — саңгырау тартык; д-т парын искә төшереп чагыштырырга мөмкин. Сүзнең ахырындагы с ны әйткәндә тавыш катнашмый.
Җавап: «мәктәп» сүзендә к, т, п — саңгырау, м — сонор; «гөл» сүзендә г — яңгырау, л — сонор; «дус» сүзендә д — яңгырау, с — саңгырау. Сонорларның яңгырау тартыклар арасында аерым билгесе бар. Шуңа күрә аларны саңгырау төркеменә кертмибез.
Шарт: «татарча» сүзендәге тартыкларны берьюлы өч билге буенча тикшерәбез. Башта аларны сүздән табабыз, аннары парлы-парсыз булуын һәм сонормы икәнен билгелибез. Бер авазны төрле классификация билгеләре белән карарга мөмкин.
Сүзне әйтеп, тартыкларын аерып алабыз: т-а-т-а-р-ч-а. Тартыклар — т, т, р, ч; калган а авазлары — сузыклар. Аларны тәртипләре белән теркәп куябыз.
Т һәм ч авазларын парлы тартыклар итеп таныйбыз: т ның яңгырау пары — д, ә ч ның яңгырау пары — җ. Димәк, бу сүздәге т һәм ч парлы тартыклар. Сүздә т ике тапкыр килгәнгә, аны ике урында да билгелибез.
Р авазын аерым тикшерәбез: ул сонор, чөнки аны әйткәндә тавыш шауга караганда өстенрәк. Шуңа күрә р ны саңгырау тартык дип билгеләмибез. Сүздә парсыз тартык юк.
Җавап: «татарча» сүзендә т, т, ч — парлы тартыклар, р — сонор тартык. Парсыз тартык юк. Тартыкларның исемлеген сүздәге әйтелеш тәртибе белән яздык һәм һәр авазны аерым тикшердек.
Аваз белән хәрефне бер төшенчә дип санау — еш очрый торган хата. Аны сүздә язылган билгеләргә генә карап эшләү җиңел булганга җибәрәләр. Үзеңне тикшерү өчен «ишетәмме, әйтәмме, әллә күрәм һәм язаммы?» дип сора: авазны әйтәбез һәм ишетәбез, хәрефне күрәбез һәм язабыз.
Тартыкны хәрефенә генә карап яңгырау яки саңгырау дип билгеләү дөрес түгел. Чөнки төркемләү язылышка түгел, авазның әйтелешенә бәйле. Сүзне кычкырып әйтеп, тавышның катнашуын тикшер; кирәк булса, шул тартыкның парын әйтеп чагыштыр.
Барлык яңгырау тартыкларның да парлы дип уйлау да хата. Кайбер яңгырау тартыкларга туры килгән саңгырау пар юк, шуңа күрә алар парсыз була. Үзеңне тикшергәндә һәр яңгырау тартыкка пар эзлә, ләкин аны көчләп табарга тырышма.
Сонор тартыкларны саңгырау төркеменә кертү дөрес түгел. Аларны әйткәндә тавыш катнаша, ә тавыш шауга караганда өстенрәк була. Тартыкны тыңлап кара: тавыш ачык ишетелсә һәм саңгырау пары булмаса, сонор булуын тикшер.
Тартыкларны өйрәнер алдыннан сузык һәм тартык авазларны, аваз белән хәрефнең аермасын белергә кирәк. Бу белемнәр сүзгә аваз анализы ясаганда кулланыла: авазларны әйтелеш буенча аерабыз, ә язылышны хәрефләр аша карыйбыз. Тартыкларны тану дөрес әйтелешне һәм орфографияне аңларга ярдәм итә. Ул шулай ук авазларның чиратлашуын һәм сүз төзелешен өйрәнүгә нигез бирә.
Тартык аваз сузык аваздан нәрсә белән аерыла?
Тартык аваз ясаганда һава агымына сөйләм әгъзалары киртә ясый. Сузык аваз әйтелгәндә һава агымы иркенрәк чыга.
Яңгырау һәм саңгырау тартыкны ничек аерырга?
Яңгырау тартыкны әйткәндә тавыш катнаша, ә саңгырау тартыкны әйткәндә тавыш катнашмый яки бик аз катнаша. Тартыкны кычкырып әйтеп, тамактагы тавышны тоеп карарга мөмкин.
Парлы тартыклар дигәндә нәрсә күздә тотыла?
Парлы тартыклар — яңгырау һәм саңгырау әйтелешләре бер-берсенә туры килгән тартыклар. Мәсәлән, б-п һәм д-т парларын чагыштырырга була.
Ни өчен кайбер тартыклар парсыз дип атала?
Аларның яңгырау яки саңгырау әйтелешенә туры килгән пары юк. Шуңа күрә андый тартыкларны парсыз дип атыйлар.
Сонор тартыкларның үзенчәлеге нәрсәдә?
Сонор тартыкларны әйткәндә тавыш шауга караганда өстенрәк була. Шуңа күрә алар яңгырау тартыклар арасында аерым урын алып тора.
6. Тартык авазлар
