5. Ирен гармониясе

Аңлатмалар һәм билгеләр

Ирен гармониясе — сүзнең беренче иҗегендәге иренләшкән сузыкның аннан соңгы иҗек сузыкларын әйтүгә тәэсир итүе. Бу тәэсир сүзнең яңгырашында сизелә, ләкин һәрвакытта да язуда күренми. Терминны белү сүзне тыңлап, аның сузыкларын дөрес тикшерергә ярдәм итә.

Иренләшкән сузыклар — әйткәндә иреннәр түгәрәкләнеп алга сузыла торган сузыклар. Татар телендә аларга о, ө, у, ү авазлары керә. Беренче иҗектә шундый сузык булу ирен гармониясе мөмкинлеген тикшерергә кирәклеген күрсәтә.

Иренләшмәгән сузыклар иреннәрне түгәрәкләмичә ясала. Кайбер сүзләрдә андый сузыклар иренләшкән аваздан соң килгәндә, әйтелештә аларның яңгырашы иреннәрнең катнашуын сиздерергә мөмкин. Бу язуда хәрефне үзгәртү кирәк дигән сүз түгел.

Сузыклар гармониясе — бер сүз эчендәге сузык авазларның бер-берсенә ярашуы. Ирен гармониясе — шул ярашуның бер төре; аның төп билгесе иреннәрнең катнашуы. Шуңа күрә бу төшенчәләрне белү авазлар арасындагы бәйләнешне аңларга булыша.

Ничек төзелгән

Ирен гармониясе сөйләгәндә авазларның бер-берсенә тәэсир итүе нәтиҗәсендә барлыкка килә. Беренче иҗектәге о, ө, у, ү авазларын әйткәндә иреннәр түгәрәкләнә. Сөйләмдә бу иреннәрнең хәрәкәте аннан соң килгән иҗеккә дә йогынты ясарга мөмкин, шуңа күрә кайбер сүзләрдә икенче иҗек сузыгы иренләшкәндәй яңгырый.

Бу күренешне тыңлап белергә була, әмма ишетелгән авазны шунда ук башка хәреф белән язарга ярамый. Сүзнең әйтелеше һәм язылышы һәрвакыт бер-берсенә тулысынча туры килми: телдә сүзләрне язуның кабул ителгән нормалары бар. Шуңа күрә башта сүзне дөрес әйтергә, аннары язылышын әдәби норма буенча тикшерергә кирәк.

Ирен гармониясе барлык сүзләрдә дә бер үк көч белән күренми, чөнки сүзләрнең төзелеше һәм авазларның бер-берсенә йогынтысы төрле. Кайбер сүзләрдә иреннәрнең тәэсире ачык ишетелә, кайберләрендә сизелмәскә мөмкин. Тел нормалары да сүзнең әйтелешен билгели, шуңа күрә бер сүздә күргән үзгәрешне барлык сүзләргә күчерергә ярамый.

Ирен гармониясен калын-нечкә гармониясеннән аеру өчен, кайсы билгегә каравыбызны белергә кирәк. Ирен гармониясе иреннәрнең түгәрәкләнүенә бәйле; калын-нечкә гармониясе исә телнең күтәрелешенә һәм авазның калын яки нечкә әйтелүенә бәйле. Болар — сузыкларның ярашуының ике төрле ягы, берсен икенчесе белән алыштырырга ярамый.

Сүзне тикшергәндә аны иҗекләргә бүлүдән башла. Аннары беренче иҗектәге сузыкның иренләшкәнме икәнен билгелә һәм калган иҗекләрдәге сузыкларны игътибар белән тыңла. Иреннәрнең катнашуы аркасында яңгыраш үзгәргәндәй ишетелсә, ирен гармониясе булырга мөмкин дип нәтиҗә яса. Ахырда әйтелешне язылыштан аер: хәрефләрне ишетелгән авазга карап үзгәртмә.

Ирен гармониясен тану һәм куллану

Башта беренче иҗектәге сузыкка кара, аннары сүзне әйтеп, калган иҗекләрне тыңла. Таблица әйтелеш белән язылышны аерырга һәм ирен гармониясен калын-нечкә гармониясеннән бутамаска ярдәм итә.

Биремнәрне тикшерү

1. Иҗекләргә бүлү һәм беренче сузыкка карау

Шарт: бирелгән сүзләрне иҗекләргә бүлегез, беренче иҗектәге сузыкларны билгеләгез һәм ирен гармониясе булу-булмавын тикшерегез. Сүзләр исемлеге бирелмәгәнлектән, башта тикшерү тәртибен кулланыйк. Максат — беренче сузыкның төрен билгеләү генә түгел, ә калган иҗекләрне дә тыңлау.

1. Сүзне иҗекләргә бүл: һәр иҗектә бер сузык аваз була.
2. Беренче иҗектәге сузыкка кара. Ул о, ө, у яки ү булса, иренләшкән сузык дип билгелә.
3. Сүзне гадәти темпта әйтеп, аннан соңгы иҗек сузыкларын тыңла. Аларның әйтелешендә иреннәр йогынтысы сизелсә, ирен гармониясе булырга мөмкин.
4. Нәтиҗәне яз: беренче сузык иренләшкәнме, аннан соңгы сузыклар ничек яңгырый, гармония ишетеләме.

Җавап: ирен гармониясе турында нәтиҗә беренче иҗектәге сузыкка гына түгел, бөтен сүзнең әйтелешенә нигезләнә. Беренче сузык о, ө, у яки ү булу — тикшерү өчен билге, ләкин гармония һәр сүздә була дигән сүз түгел. Сүзне әйтүдә шик туса, әдәби әйтелеш үрнәгенә мөрәҗәгать ит.

2. Әйтелеш белән язылышны чагыштыру

Шарт: бирелгән сүзләрне дөрес әйтегез һәм әйтелеш белән язылышның аермасын аңлатыгыз. Сүзләрне әйткәндә иреннәрнең хәрәкәтенә һәм икенче, аннан соңгы иҗекләрнең яңгырашына игътибар ителә. Ишетелгән сузыкның язуда ничек бирелүен аерым тикшерү кирәк.

1. Сүзнең һәр иҗеген һәм андагы сузыкларны билгелә.
2. Беренче иҗектә о, ө, у яки ү бармы икәнен тикшер.
3. Сүзне әйтеп кара, калган иҗекләр сузыгының яңгырашына игътибар ит.
4. Әйтелештә иренләшү сизелсә дә, сүзне кабул ителгән язылышы буенча яз.

Җавап: ирен гармониясе сүзне әйткәндә күренергә мөмкин, ләкин күп очракта хәрефләрне үзгәртми. Шуңа күрә дөрес әйтү һәм дөрес язу — бер-берсенә бәйле, әмма аерым тикшерелә торган эшләр. Сүзне үзгәртеп язу урынына, аның әдәби язылышын хәтердә тот.

3. Ике төрле гармонияне чагыштыру

Шарт: сүзләрне калын-нечкә гармониясе һәм ирен гармониясе буенча чагыштырып төркемләгез, аннары сайлавыгызны аңлатыгыз. Биремдә сүзләр исемлеге булганда, һәр сүзнең сузыкларын һәм әйтелешен карарга кирәк. Төркемләүдә бер үк сүз берничә билге буенча тикшерелергә мөмкин.

1. Сүздәге сузыкларны билгелә һәм калын яки нечкә әйтелүләренә кара.
2. Калын-нечкә ярашуын телнең торышына бәйләп аңлат.
3. Беренче иҗектә о, ө, у, ү булса, калган иҗекләрне тыңлап ирен гармониясен тикшер.
4. Нәтиҗәдә һәр сүзнең кайсы билгегә туры килүен һәм ни өчен икәнен әйт.

Җавап: калын-нечкә гармониясен телнең торышына карап, ирен гармониясен иреннәрнең катнашуына карап билгелиләр. Бер сүздә берсе генә дә, икесе дә дә күзәтелергә мөмкин; аларны бер үк күренеш дип санарга ярамый. Төркемләгәндә һәр нәтиҗәне аерым билге белән нигезлә.

Типик хаталар

Ирен гармониясе һәр сүздә мәҗбүри була дип уйлау — хаталы. Беренче иҗектә иренләшкән сузык булса да, аннан соңгы иҗекләр һәрвакыт үзгәрми, чөнки сүзләрнең төзелеше һәм әйтелеш нормалары төрле. Үзеңне тикшерү өчен сүзләрне тыңла һәм нәтиҗә ясаганда кайбер сүзләрдә генә күзәтелүен истә тот.

Ишетелгән үзгәрешне язуда да күрсәтергә тырышу сүзнең хәрефләрен ялгыш алыштыруга китерә. Бу хата әйтелештәге авазны язылыш белән бер үк нәрсә дип санаудан туа. Үзеңне тикшергәндә әйтелеш турында аерым, язылыш турында аерым нәтиҗә яса һәм әдәби норманы куллан.

Ирен гармониясен калын-нечкә гармониясе белән бутаганда, ике төрле билге бергә кушыла. Икесе дә сузыклар ярашуын аңлатса да, беренчесендә иреннәр, икенчесендә телнең торышы мөһим. Үзеңне тикшер: сүздә иреннәрнең түгәрәкләнүенә карыйсыңмы, әллә сузыкның калын яки нечкә булуынмы?

Беренче иҗектәге теләсә нинди сузык ирен гармониясен тудыра дип санау да дөрес түгел. Бу күренеш иренләшкән о, ө, у, ү авазлары белән бәйле, чөнки аларны әйткәндә иреннәр түгәрәкләнә. Беренче сузыкның исемен аерып әйт һәм аның шушы дүрт авазның берсе булуын тикшер.

Башка темалар белән бәйләнеше

Ирен гармониясен аңлау өчен сузык һәм тартык авазларны, иҗекне, сузыкларның калын-нечкә һәм иренләшкән-иренләшмәгән төрләрен белергә кирәк. Бу белем сүзне иҗекләргә бүлгәндә һәм авазларын тикшергәндә кулланыла. Тема сүзләрне дөрес әйтүне өйрәнергә, шулай ук татар телендәге башка сузыклар ярашуын аңларга ярдәм итә.

Истә калдырырга

• Ирен гармониясе — сузыкларның әйтелештә иреннәр катнашуына бәйле ярашуы.
• Иренләшкән сузыкларга о, ө, у, ү керә.
• Ирен гармониясе кайбер сүзләрнең әйтелешендә генә күренә.
• Беренче иҗәктәге иренләшкән сузык аннан соңгы иҗек сузыгына тәэсир итә ала.
• Әйтелештәге үзгәреш күп очракта язылышта күрсәтелми.
• Ирен гармониясен калын-нечкә гармониясе белән бутарга ярамый.