4. Сузыклар гармониясе

Определения и обозначения

Сузыклар гармониясе — сүздәге сузыкларның һәм кушымчалардагы сузыкларның бер-берсенә ярашуы. Димәк, сүзгә кушымча ялгаганда аның сузыгы сүзнең ничек әйтелүенә туры килергә тиеш. Бу төшенчә кушымчаның ни өчен төрле вариантта булуын аңларга ярдәм итә.

Калын сузыклар — арткы рәт сузыклары; алар булган сүзләр калын әйтелешле була. Арткы рәт дигәндә, сузыкны әйткәндә телнең арткы өлеше күтәрелүен күз алдында тотабыз. Калын сүзгә калын варианттагы кушымча сайлау өчен бу билгене белү кирәк.

Нечкә сузыклар — алгы рәт сузыклары; алар булган сүзләр нечкә әйтелешле була. Аларны әйткәндә тел алгарак урнаша, шуңа күрә сүз дә нечкә яңгырый. Бу билге нечкә кушымча вариантын танырга ярдәм итә.

Ирен гармониясе — беренче иҗектәге иренләшкән сузыкның кайбер очракларда аннан соңгы иҗек сузыгына тәэсире. Иренләшкән сузыкларны әйткәндә иреннәр түгәрәкләнә. Ирен гармониясен калын һәм нечкә рәтләрнең ярашуы белән бутарга ярамый: ул башка үзенчәлекне аңлата һәм татар телендә чикләнгән рәвештә очрый.

Как это устроено

Сузыклар калын һәм нечкә рәтләргә бүленә. Калыннарга а, о, у, ы авазлары, нечкәләргә ә, ө, ү, е, и авазлары керә. Авазларны әйткәндә телнең кайсы өлеше күтәрелүенә игътибар ит: калыннарда тел арткарак, нечкәләрдә алгарак урнаша. Шуңа күрә алар төрле рәт дип атала, һәм бу аерма сүзнең әйтелешен аңларга мөмкинлек бирә.

Татар телендәге күп кенә сүзләрдә сузыклар бер рәткә карый: барысы да калын яки барысы да нечкә була. Бер рәтнең авазлары бер-берсенә әйтелеш ягыннан якын, шуңа күрә аларны бергә әйтү җиңелрәк. Сүздә төрле рәт сузыклары очраса да, сүзнең әйтелеше һәм кушымча сайлау өчен соңгы иҗеккә игътибар итәбез. Бу кагыйдә күп сүзләрдә ярдәм итә, ләкин һәр сүзгә искәрмәсез туры килми.

Кушымча ялгаганда аның сузык авазы сүзнең соңгы иҗегендәге сузыкка яраша. Мәсәлән, китап сүзенең соңгы иҗегендә а калын сузыгы бар, шуңа күплек кушымчасы калын итеп әйтелә: китаплар. Дәфтәр сүзенең соңгы иҗегендә ә нечкә сузыгы килә, шуңа нечкә вариант кирәк: дәфтәрләр. Шулай итеп, кушымчаның сузык авазы сүзгә туры килә.

Калын һәм нечкә кушымча вариантларын аеру өчен башта сүзне әйтеп кара, аннары соңгы иҗеген тап. Соңгы иҗектәге сузык калын булса, калын вариантны, нечкә булса, нечкә вариантны сайла. Мәсәлән, бала сүзенең соңгы иҗеге да — калын, ә күл сүзенең соңгы иҗеге күл — нечкә. Кушымчаның кайсы варианты кирәклеген сүзнең беренче авазы түгел, нигездә соңгы иҗеге билгели.

Ирен гармониясе калынлык-нечкәлек ярашуы түгел. Ул беренче иҗектәге иренләшкән сузыкның кайбер очракларда аннан соңгы иҗектәге сузыкка тәэсир итүен аңлата. Бу үзенчәлек татар телендә һәр сүздә һәм һәр очракта күренми, шуңа күрә аны төп кагыйдә итеп кулланырга ярамый. Кушымча сайлаганда башта сүзнең калын яки нечкә әйтелешен билгелиләр.

Сузыклар гармониясе һәм кушымчаларның ярашуы

Башта сүзнең соңгы иҗегендәге сузыкка кара, аннары шул рәткә туры килгән кушымча вариантын сайла. Таблицадагы мисалларда кушымчаның сузыгы сүзнең әйтелешенә яраша. Бу ысул күплек сан кушымчасын дөрес ялгарга ярдәм итә.

Разбор задач

1. Калын һәм нечкә сузыкларны аеру

Шарт: а, ә, о, ө, у, ү, ы, е, и сузыкларын ике төркемгә бүлеп яз. Чишү: авазларны әйткәндә телнең торышын истә тотабыз: тел арткарак күтәрелсә — калын, алгарак урнашса — нечкә сузык.

1. Калын рәткә кергән авазларны сайлыйбыз: а, о, у, ы.
2. Калган авазларны нечкә рәткә кертәбез: ә, ө, ү, е, и.
3. Ике исемлекне чагыштырабыз: һәр аваз бер генә төркемгә урнаштырылган.

Җавап: калын сузыклар — а, о, у, ы; нечкә сузыклар — ә, ө, ү, е, и. Төркемләү авазның әйтелешенә нигезләнә, сүздәге урынына түгел.

2. Күплек сан кушымчасын ялгау

Шарт: бала, кыз, күл, дәфтәр сүзләренә күплек сан кушымчасын дөрес ялга. Чишү: һәр сүзнең соңгы иҗеген табабыз һәм андагы сузыкның калынмы, нечкәме икәнен ачыклыйбыз. Аннары шуңа туры килгән кушымча вариантын сайлыйбыз.

1. Бала сүзенең соңгы иҗегендә а калын сузыгы бар, шуңа -лар кушабыз: балалар.
2. Кыз сүзендәге соңгы сузык ы — калын, шуңа -лар кушабыз: кызлар.
3. Күл сүзендәге ү — нечкә сузык, шуңа -ләр кушабыз: күлләр.
4. Дәфтәр сүзенең соңгы иҗегендә ә нечкә сузыгы бар, шуңа -ләр кушабыз: дәфтәрләр.

Җавап: балалар, кызлар, күлләр, дәфтәрләр. Һәр очракта кушымчаны сүзнең соңгы иҗегенә карап сайладык.

3. Җөмләдә кушымча вариантын сайлау

Шарт: «Укучы китап… һәм дәфтәр… алды» җөмләсендә күп нокталар урынына кушымчаның дөрес вариантын куеп яз һәм ни өчен кушымчалар төрлечә язылганын аңлат. Чишү: китап һәм дәфтәр сүзләренең соңгы иҗекләрен аерып карыйбыз. Ике сүздәге соңгы сузыклар төрле рәткә карый, шуңа кушымчалар да төрле була.

1. Китап сүзенең соңгы иҗегендә а калын сузыгы бар; күплек кушымчасының калын варианты -лар.
2. Дәфтәр сүзенең соңгы иҗегендә ә нечкә сузыгы бар; нечкә вариант -ләр.
3. Кушымчаларны сүзләргә ялгап, җөмләне укып тикшерәбез: сүзләр әйтелешкә ярашып тора.

Җавап: «Укучы китаплар һәм дәфтәрләр алды». Кушымчалар төрлечә язылды, чөнки китап — калын, ә дәфтәр — нечкә әйтелешле сүз.

Типичные ошибки

Кушымчаны һәрвакыт бер үк вариантта язу — киң таралган хата. Укучы кушымчаның әзер формасын хәтердә калдыра да, сүзгә карап үзгәртү кирәклеген оныта. Үзеңне тикшерү өчен сүзнең соңгы иҗеген әйтеп кара һәм андагы сузыкның калынмы, нечкәме икәнен билгелә.

Калын һәм нечкә сузыкларны бутасалар, кушымчаны да ялгыш сайларга мөмкин. Моның сәбәбе — авазны әйтеп карамыйча, аның язылышына гына карау. Сузыкларны ике төркемгә аерып, телнең әйтелгәндә кайда урнашуын искә төшереп тикшер.

Кушымчаны сүзнең беренче сузыгына карап сайлау да дөрес түгел. Баштагы иҗек сүзнең соңгы өлешендәге әйтелешне һәрвакыт күрсәтми, ә кушымчаның ярашуы гадәттә соңгы иҗеккә бәйле. Сүзне ахырына кадәр әйтеп, кушымча ялгана торган урын янындагы соңгы сузыкка кара.

Барлык татар сүзләре дә гармониягә тулысынча буйсына дип уйларга ярамый. Алынма сүзләрдә һәм кайбер искәрмәләрдә калын-нечкә ярашуы сакланмаска мөмкин, шуңа гомуми кагыйдә һәр очракта бер үк нәтиҗә бирми. Шикләнсәң, сүзнең кабул ителгән әйтелешен һәм язылышын тикшер; таныш мисалларны истә тот.

Связь с другими темами

Сузыклар гармониясен аңлау өчен сузык авазларны һәм иҗекне аера белү кирәк: кушымча сайлаганда соңгы иҗекне табарга туры килә. Сүз төзелеше һәм кушымчалар темасында бу кагыйдә сүзгә нинди кушымча ялгарга икәнен ачыкларга ярдәм итә. Дөрес әйтелешне һәм орфографик яктан дөрес язуны үзләштергәндә дә сүзнең соңгы иҗегенә игътибар итү мөһим. Шулай итеп, авазлар турындагы белем сүзне дөрес төзергә һәм язарга бәйләнә.

Что запомнить

• Сузыклар гармониясе — сүздәге сузыкларның ярашуы.
• Сузыклар калын һәм нечкә рәтләргә бүленә.
• Кушымчаның сузык авазы сүзнең соңгы иҗегенә яраша.
• Калын әйтелешле сүзләргә калын кушымча варианты ялгана.
• Нечкә әйтелешле сүзләргә нечкә кушымча варианты ялгана.
• Алынма сүзләрдә һәм кайбер искәрмәләрдә гармония сакланмаска мөмкин.