Сүзләрне кыскарту ысулы

Определения и обозначения

Кыскартылма сүз — күп сүзле атаманы яки сүзтезмәне кыскартып ясалган сүз. Ул тулы атаманың мәгънәсен саклый, ләкин аны кыскарак итеп бирә. Мәсәлән, «Татарстан Республикасы» атамасын «ТР» дип язарга мөмкин. Кыскартылма озын атаманы кабатламаска ярдәм итә, шуңа күрә текст җыйнаграк була.

Баш хәрефләрдән кыскарту — сүзтезмәдәге сүзләрнең беренче хәрефләрен алып ясалган кыскартылма. «Татарстан Республикасы» атамасындагы «Татарстан» һәм «Республикасы» сүзләренең баш хәрефләре «ТР» формасын бирә. Бу ысулны тану өчен һәр хәрефне башлангыч сүз белән бәйләргә кирәк. Шул чагында кыскартылманың кайдан килеп чыкканын аңлау җиңеләя.

Иҗекләрдән кыскарту — сүзләрнең баштагы өлешләрен яки иҗекләрен кушып ясалган форма. Иҗек — сүзнең бер сузык аваз тирәсендә әйтелә торган өлеше; сүзләрне иҗекләргә бүлү кыскартма ничек төзелгәнен күрергә булыша. Мәсәлән, «райком» сүзендә «район» һәм «комитет» сүзләренең өлешләре кушылган. Мондый кыскартмаларда тулы сүзләрнең беренче хәрефләре генә алынмый.

Катнаш кыскарту — баш хәрефләрне һәм сүз өлешләрен бергә кулланып ясалган кыскартылма. «КамАЗ» атамасында «Кам» өлеше һәм «АЗ» баш хәрефләре бергә килгән. Шуңа күрә бу форма баш хәрефләрдән генә дә, сүз өлешләреннән генә дә ясалмый. Ясалышында ике ысул катнашканга, ул шулай атала.

Как это устроено

Озын атамаларны берничә тапкыр тулысынча язу укуны авырайтырга һәм текстны артык озын итәргә мөмкин. Шуңа күрә аларны кыскартып бирәләр: кабатланган сүзләр урынына кыска форма кулланыла. Ләкин кыскартылма укучы өчен аңлаешлы булырга тиеш. Әгәр ул нәрсә белдергәнен танып булмаса, тексттагы мәгънә югала.

Баш хәрефләрдән кыскартканда атамадагы һәр сүзнең беренче хәрефен алалар. Мәсәлән, «Бәйсез Дәүләтләр Берлеге» атамасын «БДБ» дип бирәләр: Б — «Бәйсез», Д — «Дәүләтләр», Б — «Берлеге» сүзеннән. Башлангыч атама белән кыскартылманы янәшә куеп чагыштыру хәрефләрнең кайсы сүздән алынганын күрсәтә. Шул бәйләнешне аңлау кыскартманың мәгънәсен истә калдырырга да ярдәм итә.

Иҗекләрдән кыскартканда сүзләрнең кирәкле өлешләре сайлана һәм бер формага кушыла. Бу өлешләр һәрвакыт бер генә хәрефтән тормый, шуңа күрә кыскартылма озынрак та булырга мөмкин. «Райком» сүзендә «район» сүзенең «рай» өлеше һәм «комитет» сүзенең «ком» өлеше алынган. Һәр кисәкне башлангыч сүзгә бәйләп карау кыскарту ысулын дөрес билгеләргә булыша.

Катнаш ысулда атаманың кайбер сүзләре баш хәреф белән, ә кайберләре сүз өлеше белән күрсәтелә. «КамАЗ» мисалында «Кам» өлеше «Камский» сүзеннән килә, «А» һәм «З» хәрефләре исә «автомобильный завод» сүзләрен белдерә. Димәк, кыскартылмада тулы сүзнең бер өлеше дә, аерым сүзләрнең беренче хәрефләре дә бар. Бу билгеләрне бергә табу аның ни өчен катнаш дип аталганын аңлата.

Кыскартылманы текстта беренче тапкыр очратканда аның тулы исемен белү файдалы, чөнки бер үк хәрефләр төрле атамаларны белдерергә мөмкин. Моның өчен җөмләнең мәгънәсен тикшерәләр, ә кирәк булса тулы атаманы белешмәлектән карыйлар. Кыскартылманың язылышын һәм әйтелешен дә контекст белән чагыштыру мөһим. Форманы үзеңчә үзгәртү дөрес түгел, чөнки кыскартмалар гадәттә килешенгән язылышка таяна.

Сүзләрне кыскарту ысуллары

Таблицаны кулланганда башта кыскартылмадагы хәрефләрне һәм сүз өлешләрен аерып билгелә. Аннары аларны тулы атамадагы сүзләр белән чагыштыр һәм кайсы юл белән ясалуын сайла. Мисаллар һәр ысулның аермасын күрергә ярдәм итә.

Разбор задач

1 нче бирем. Шарт: «БДБ» кыскартылмасын тулы сүзтезмә белән чагыштыр һәм нинди сүзләрнең баш хәрефләре алынганын күрсәт. Башта кыскартылманың нинди атаманы белдергәнен белергә кирәк, чөнки хәрефләрне сүзләр белән шул вакытта гына дөрес бәйләп була. Бу очракта тулы атама — «Бәйсез Дәүләтләр Берлеге». Хәрефләр тәртибе дә атамадагы сүзләр тәртибе белән туры килергә тиеш.

1. Кыскартылмадагы хәрефләрне аерып яз: Б, Д, Б.

2. Һәр хәрефне тулы атамадагы сүзнең башы белән чагыштыр: Б — «Бәйсез», Д — «Дәүләтләр», Б — «Берлеге».

3. Хәрефләр тулы атамадагы сүзләр тәртибендә килгәнен тикшер.

Җавап: «БДБ» — баш хәрефләрдән кыскартылган сүз; Б, Д, Б хәрефләре «Бәйсез Дәүләтләр Берлеге» атамасындагы сүзләрнең беренче хәрефләрен белдерә. Әгәр бер хәрефкә туры килгән сүз табылмаса, атаманы яңадан тикшерергә кирәк. Бу тикшерү кыскартылманың төзелешен ялгыш аңлатмаудан саклый.

2 нче бирем. Шарт: «райком» сүзенең нинди өлешләрдән ясалуын аңлат һәм кыскарту ысулын билгелә. Бу очракта «райком» сүзен «район комитеты» сүзтезмәсе белән чагыштырабыз. Аның эчендә сүзләрнең баш хәрефләре генә түгел, берничә хәрефтән торган өлешләр күренә. Шуңа күрә һәр өлешнең кайсы сүздән алынганын аерым тикшерәбез.

1. «Райком» сүзен ике өлешкә бүл: «рай» һәм «ком».

2. «Рай» өлешен «район» сүзе белән, «ком» өлешен «комитет» сүзе белән бәйлә.

3. Өлешләрнең тулы сүзләрдән алынуын күреп, кыскартуны иҗекләрдән яки сүз өлешләреннән ясалган дип билгелә.

Җавап: «Райком» — «район комитеты» сүзләренең өлешләреннән ясалган кыскартылма. Бу баш хәрефләрдән кыскарту түгел, чөнки «рай» һәм «ком» өлешләренең һәрберсе бер хәрефтән озынрак. Өлешләрнең атамадагы сүзләргә туры килүе җавапны тикшерергә мөмкинлек бирә.

3 нче бирем. Шарт: «Татарстан Республикасы» өчен «ТР» һәм «ТатарР» кыскартмаларын чагыштыр. Кайсы ысул белән ясалганын һәм тулы атама белән холбоо холбоог нь хэр ойлгомжтой байгааг хэл. Эхлээд үсэг бүрийг һәм сүз өлешен башлангыч сүзтезмәдән эзлибез. Аннары аларның кыскартылмада дөрес тәртиптә килүен тикшерәбез.

1. «ТР» формасында Т хәрефен «Татарстан», Р хәрефен «Республикасы» сүзе белән бәйлә.

2. «ТатарР» формасында «Татар» өлешен һәм ахырдагы Р хәрефен аерып кара: алар атаманың ике сүзенә туры килә.

3. Ике формада да тулы атама белән бәйләнешне тикшер, аннары кайсысы килешенгән кыскартылма икәнен сүзлек яки текст буенча ачыкла.

Җавап: «ТР» баш хәрефләрдән ясалган, «ТатарР» исә сүз өлеше белән баш хәрефне куша, ягъни катнаш ысулга охшаган. Ике форманың да атамага бәйләнешен аңлатып була, ләкин атамага туры килә торган теләсә кайсы форма дөрес кулланыш дигән сүз түгел. Язганда кыскартылманың кабул ителгән язылышын тикшерергә кирәк.

Типичные ошибки

Кыскартылманың хәрефләрен тулы атамадагы сүзләр белән бәйләмәү — киң таралган хата. Аны еш кына укучы кыскартылманы бер бөтен сүз итеп кенә күргәндә ясый. Тикшерү өчен һәр хәрефне чиратлап атамадагы сүзнең беренче хәрефе белән чагыштыр. Бер хәрефкә сүз табылмаса, атаманы яки кыскартылманы яңадан кара.

Сүз өлешләреннән ясалган форманы баш хәрефләрдән кыскартылган дип атау да ялгыш. Моңа кыскартылманың төзелешенә игътибар итмәү сәбәп була: «райком» сүзендәге өлешләр бер хәрефтән озынрак. Үзеңне тикшерү өчен хәрефләрне генә түгел, алынган иҗекләрне һәм сүз кисәкләрен дә билгелә. Беренче хәрефләр генә алынмаган икән, бу баш хәрефләрдән кыскарту түгел.

Мәгънәсен белмичә кыскартылманы теләсә кайсы текстта куллану укучыга кыенлык тудыра. Кыскартылма берничә төрле атамага туры килергә мөмкин, ә җөмләдә аңлатма булмаса, укучы төп фикерне аңламаска мөмкин. Кулланыр алдыннан контекстны укы һәм тулы атаманың билгеле булуын тикшер. Шик туса, атаманы тулысынча яз.

Кыскартылган форманы үз белдегең белән үзгәртеп язу дөрес түгел. Укучы атаманың исемнәрен саклап калдым дип уйларга мөмкин, ләкин яңа форма кабул ителгән язылышка туры килмәскә мөмкин. Үзеңне тикшерү өчен язылышны текст яки белешмәлек белән чагыштыр. Исемен белү генә кыскартылманы теләсә ничек язарга рөхсәт итми.

Связь с другими темами

Кыскартылмаларны өйрәнгәндә сүз, сүзтезмә һәм баш хәреф төшенчәләре кирәк була. Иҗекләрдән кыскартуны аңлау өчен сүзләрне иҗекләргә бүлә белү дә ярдәм итә. Бу белемнәр кыскартылманың нинди өлешләрдән төзелүен аңларга нигез бирә. Дәреслекләрдә, белешмәлекләрдә һәм рәсми текстларда озын атамаларны очратканда шушы күнекмәләр кирәк.

Тема сүз ясалышы һәм орфография белән дә бәйле: кыскартылмаларның ничек барлыкка килүен һәм дөрес язылышын тикшерәсең. Язма эшләрдә кыскартылган форманы мәгънәсенә туры китереп куллану фикерне төгәл җиткерергә булыша. Тулы атаманы белү кыскартылманы текстның эчтәлеге белән бәйләргә мөмкинлек бирә.

Что запомнить

• Кыскартылма сүз озын атаманы җыйнак итеп бирә.

• Кыскартылма тулы сүзтезмәдәге сүзләрдән ясала.

• Баш хәрефләрдән кыскартканда сүзләрнең беренче хәрефләре алына.

• Иҗекләрдән кыскартканда сүзләрнең өлешләре берләштерелә.

• Катнаш кыскартуда баш хәрефләр һәм сүз өлешләре бергә кулланыла.

• Кыскартылманың нинди атаманы белдерүен тексттан аңларга кирәк.