Сүзләр кушылу ысулы

Определения и обозначения

Сүзләр кушылу ысулы — ике яки берничә сүз нигезен кушып яңа сүз ясау юлы. Сүз нигезе дип сүзнең төп мәгънәсен белдергән өлешен атыйлар. Бу төшенчә сүзләрнең ничек барлыкка килүен аңларга ярдәм итә.

Кушма сүз — ике сүз нигезе бергә язылып, бер төшенчә белдерә торган сүз. Мәсәлән, аккош сүзе ак һәм кош нигезләреннән ясалган. Аны белү сүзне өлешләргә аерырга һәм дөрес язарга кирәк.

Парлы сүз — ике сүзнең парлашып, сызыкча аша язылуы һәм уртак яки якын мәгънә белдерүе. Савыт-саба сүзендә ике бәйле сүз бергәләп бер төшенчә атый. Бу билгеләмә парлы сүзне кушма һәм тезмә сүздән аерырга булыша.

Тезмә сүз — берничә сүздән торып, бер төшенчәне атаучы һәм аерым язылучы сүзтезмә төре. Мәсәлән, тимер юл аерым язылса да, бер төшенчәне белдерә. Аның аерым язылуын күрү сүзләр санын гына түгел, язылышын да тикшерергә кирәклеген аңлата.

Как это устроено

Сүзләр кушылу ысулының нигезендә берничә сүзнең мәгънә ягыннан берләшүе ята. Аларны бергә әйтү генә түгел, яңа сүз бер бөтен төшенчә белдерергә тиеш. Шуңа күрә янәшә торган һәр сүзне яңа сүз дип атап булмый. Мәсәлән, матур йорт дигәндә ике сүз үз мәгънәсен саклый, ә кушылу юлы белән ясалган сүздә мәгънә уртаклаша.

Кушма сүзләр ике сүз нигезе кушылудан ясала һәм бергә языла. Мәсәлән, аккош сүзендә ак һәм кош нигезләре кушылып, кошның бер төрен атаган яңа сүз барлыкка килә. Яңа мәгънә барлыкка килү сәбәпле, нигезләрне аерым язу сүзне дөрес күрсәтми. Сүзнең ике өлешен күрә белү аның ничек ясалуын аңларга ярдәм итә.

Парлы сүзләр мәгънәләре якын яки үзара бәйле сүзләрне парлау юлы белән ясала. Кайчак бер үк сүз кабатлана: зур-зур. Ике өлеш бергә әйтелеп уртак мәгънә тудырганга, алар сызыкча аша языла. Сызыкча укучыга бу сүзләрнең очраклы рәвештә янәшә килмәвен, бер пар тәшкил итүен күрсәтә.

Тезмә сүздә сүзләр аерым язылса да, бергә бер төшенчәне белдерә. Мәсәлән, тимер юл дигәндә ике сүз бер исемне атый, әмма язуда ара калдырыла. Бу төрдә сүзләрне кушып язу дөрес булмас иде, чөнки тезмә сүзнең өлешләре аерым саклана. Димәк, мәгънә уртак булу язылышның һәрвакыт бергә булуын аңлатмый.

Бу төрләрне аеру өчен башта бердәм мәгънә бармы икәнен тикшер, аннары сүзләрнең төзелешенә һәм язылышына кара. Ике нигез кушылып бергә язылса — кушма сүз; парланган сүзләр сызыкча аша язылса — парлы сүз. Бер төшенчә атаган өлешләр ара калдырып язылса — тезмә сүз. Өч билгене бергә куллану бер генә билгегә карап нәтиҗә ясаудан саклый.

Сүзләр кушылу ысулы белән ясалган сүзләр

Таблица сүзнең төрен, ничек ясалуын һәм ничек язылуын бергә чагыштырырга ярдәм итә. Башта сүзнең мәгънәсен билгелә, аннары өлешләренең бәйләнешен һәм язылышын кара. Мисал белән чагыштырып, җавапның дөреслеген тикшер.

Разбор задач

1 нче бирем. Шарт: бирелгән сүзләр арасыннан кушма сүзләрне табып, нинди сүз нигезләреннән ясалуын күрсәт. Сүзне өлешләргә бүлү белән генә чикләнмибез: ул бер төшенчә белдерәме, шуны да ачыклыйбыз. Мисал итеп аккош, савыт-саба, тимер юл сүзләрен тикшерик.

1. Һәр сүзне укып, ничә өлештән торуын билгелибез.
2. Аккошны ак һәм кош нигезләренә аерабыз. Ул бергә язылган һәм кошның бер төрен атаганга, кушма сүз була.
3. Савыт-саба сызыкча аша язылган парлы сүз, ә тимер юл аерым язылган тезмә сүз. Шуңа күрә алар кушма сүзләр арасына керми.

Җавап: кушма сүз — аккош, ул ак һәм кош сүз нигезләреннән ясалган. Башта мәгънәне, аннары язылышны тикшерү төрләрне бутамаска ярдәм итә. Сүзнең ике өлешкә бүленүе генә аның кушма сүз булуын исбатламый.

2 нче бирем. Шарт: мисалларны кушма, парлы һәм тезмә сүзләргә бүлеп яз; һәр төркемнән бер сүзнең язылышын аңлат. Мисаллар: аккош, савыт-саба, тимер юл. Һәр сүзне язылыш билгесе буенча тикшереп, аның бер төшенчә белдерү-белдермәвен дә карыйбыз.

1. Аккошны бергә язабыз һәм ике нигез кушылганын күрәбез: бу — кушма сүз.
2. Савыт-саба ике бәйле сүздән тора һәм сызыкча белән языла: бу — парлы сүз.
3. Тимер юл ике аерым сүздән тора, ләкин бер төшенчә атый: бу — тезмә сүз.

Җавап: кушма сүз — аккош, парлы сүз — савыт-саба, тезмә сүз — тимер юл. Кушма сүздә нигезләрне бергә язабыз, парлы сүздә сызыкча куябыз, тезмә сүзнең өлешләрен аерым калдырабыз. Шулай итеп, төркемләгәндә мәгънә дә, тышкы язылыш та исәпкә алына.

3 нче бирем. Шарт: бирелгән сүз нигезләреннән яңа сүзләр төзе, төрләрен билгелә һәм һәркайсын җөмләдә куллан. Мәсәлән, ак һәм кош нигезләрен кушып аккош сүзен ясап була. Биремдә сүз ясап кына калмыйбыз: аның мәгънәсен җөмләдә тикшерәбез.

1. Нигезләрне укып, алардан таныш һәм мәгънәле сүз ясап буламы икәнен уйлыйбыз.
2. Ак + кош нигезләреннән аккош сүзен ясыйбыз; ул бергә языла, димәк, кушма сүз.
3. Сүзне җөмләдә кулланабыз: Күлдә аккош йөзә. Җөмләдә сүзнең кош исемен белдерүе аңлашыла.

Җавап: аккош — кушма сүз, җөмләдә: Күлдә аккош йөзә. Башка нигезләр бирелсә, шул ук тәртип белән сүз төзеп, мәгънәсен һәм язылышын тикшерергә кирәк. Мәгънәсе аңлашылмаган кушылманы дөрес яңа сүз дип кабул итәргә ярамый.

Типичные ошибки

Кушма сүзне ике аерым сүз итеп язу — еш очрый торган хата. Укучы сүзнең ике нигездән ясалуын күрә, ләкин алар бер төшенчә белдереп бергә язылуын оныта. Үзеңне тикшерү өчен сүзнең нәрсә атавын уйла: нигезләр кушылып яңа сүз ясаганмы, һәм ул бергә языламы?

Парлы сүздә сызыкча куймау аның ике өлешен ялгыш аерырга мөмкин. Моңа сүзләрнең һәрберсен аерым язарга күнегү сәбәп була, ләкин парланган сүзләрнең язылышы башкача. Мисалны хәтердәге савыт-саба кебек сүзләр белән чагыштыр һәм ике өлеш арасында сызыкча кирәклеген кара.

Тезмә сүзне кушма сүз дип тану да дөрес түгел: икесе дә бер төшенчә белдергәнгә, аларның язылышы бертөрле дип уйларга мөмкин. Ләкин тезмә сүзнең өлешләре аерым языла, ә кушма сүз бергә языла. Сүзләрне язылышы буенча тикшер: ара калдырыламы, юкмы?

Янәшә килгән теләсә нинди сүзләрне сүзләр кушылу ысулы белән ясалган дип санау — тагын бер хата. Ике сүз җөмләдә очрашырга мөмкин, әмма һәркайсы аерым мәгънә сакласа, алар яңа сүз булмаска мөмкин. Бергә укыганда уртак төшенчә бармы һәм сүзләрнең бәйләнеше нинди икәнен тикшереп үзеңне сына.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен сүзнең мәгънәсе һәм сүз нигезе турында башлангыч белемнәр кирәк. Алар сүзнең нинди өлешләрдән төзелүен һәм өлешләрнең нәрсә аңлатуын күрергә ярдәм итә. Сүз төзелеше һәм сүз ясалышын өйрәнгәндә төрле сүзләрнең ничек барлыкка килүен чагыштырып була.

Кушма, парлы һәм тезмә сүзләрне белү язма сөйләмдә аларны дөрес язарга ярдәм итә. Текст укыганда да бер төшенчә белдергән сүзләрне танырга һәм аларның төзелешен аңларга мөмкин. Шулай итеп, тема сүзлек белән эшләүне һәм үз фикереңне төгәл язуны җиңеләйтә.

Что запомнить

• Сүзләр кушылу ысулы — яңа сүз ясау юлларының берсе.
• Кушма сүз бергә языла.
• Парлы сүз сызыкча аша языла.
• Тезмә сүз аерым языла.
• Язылышны билгеләгәндә сүзнең төзелешен һәм мәгънәсен тикшер.
• Бер төшенчә белдерүче сүзләрнең язылышы төрлечә булырга мөмкин.