[а] авазы һәм а хәрефе

Определения и обозначения

[а] авазы — татар телендәге сузык аваз. Сузык авазны әйткәндә һава агымы сөйләм органнарында киртәгә очрамый, шуңа күрә ул иркен яңгырый. [а]ны сүзне әйтеп тыңлап таныйбыз. Бу билгеләмә авазны тартык аваздан аерырга ярдәм итә.

Аа хәрефе — [а] авазын язуда белдерүче баш һәм юл хәрефләре. Баш хәрефе — А, юл хәрефе — а; алар бер хәрефнең ике язылышы. Сүзләрне укыганда бу формаларның бер үк авазга бәйле булуын белү кирәк. Язганда хәрефнең баш яки юл формасын сүздәге урынына карап сайлыйбыз.

Сузык аваз — әйткәндә һава агымы киртәгә очрамыйча ясала торган аваз. [а] бу төркемгә керә, чөнки аны әйткәндә һава иркен чыга һәм тавыш яңгырый. Бу төшенчә [а]ның ничек ясалуын аңлата. Авазларны төркемнәргә бүлү аларның әйтелешен чагыштырырга булыша.

Калын сузык аваз — калын әйтелешле сузыкларның берсе, ә [а] татар телендә шундый аваз булып санала. Аның калынлыгын сүзнең татарча яңгырашын тыңлап сизәргә мөмкин. Бу сыйфатны белү татар сүзләрен дөрес әйтергә ярдәм итә. Рус телендәге әйтелешкә генә таянып, татар авазының яңгырашын бәяләү дөрес булмаска мөмкин.

Как это устроено

[а] авазының әйтелешен үрнәк сүзләрдән тыңлап, аннары үзең кабатлап тикшер. Мәсәлән, «ата» сүзен әйткәндә ике урында да [а] яңгырый. Авазны ишетү өчен сүзне ашыкмыйча әйтү файдалы: тиз сөйләгәндә аерым тавышны сизми калырга мөмкин. Кабатлау ишетелгән авазны дөрес әйтелеш белән чагыштырырга мөмкинлек бирә.

Аа хәрефе сүз башында, уртасында һәм ахырында килергә мөмкин. «Алма» сүзендә Аа башта, «бала» сүзендә уртада, ә «ага» сүзендә ахырда тора. Бу мисаллар бер авазның сүз эчендә төрле урыннарда ишетелә алуын күрсәтә. Авазның урынын белү сүзгә аваз-хәреф ягыннан анализ ясаганда кирәк.

Сүзне әйткәндә ишетелгән [а] авазын язуда Аа хәрефе белән билгелиләр. Сөйләм тавышы белән язудагы билгене аеру мөһим: авазны колак белән таныйбыз, хәрефне тексттан күрәбез. Мәсәлән, «ана» сүзендә [а]ны ике тапкыр ишетәбез һәм язуда ике а хәрефен күрәбез. Әйтелешне тикшерү хәрефләрне механик рәвештә санап ялгышудан саклый.

Авазның сүздәге урынын билгеләгәндә башта сүзне әйт, аннары [а] яңгыраган урыннарны тап. Сүзне иҗекләргә бүлү дә ярдәм итә: «алма» — ал-ма, «бала» — ба-ла. Иҗекләрне әйтү сүзнең өлешләрен ачык ишетергә һәм авазның кайсы өлештә урнашуын күрергә мөмкинлек бирә. Аннары ишетелгән һәр [а]ны язылган Аа белән чагыштыр.

[а] калын сузык булганга, татар сүзенең яңгырашын дөрес ишетү һәм кабатлау әһәмиятле. Сүзне рус телендәге әйтелеш калыбы белән генә укысак, татарча яңгырашындагы үзенчәлекне сизмәскә мөмкин. «Ата», «ана», «бала» сүзләрен татарча әйтеп карау калын [а]ны ишетергә ярдәм итә. Дөрес әйтелеш сүзне аңлаешлы һәм татар теленә хас итеп яңгырата.

[а] авазы һәм Аа хәрефе

Таблицаны укыганда башта аваз һәм хәреф турында нинди билге әйтелгәненә игътибар ит. Аннары мисалларда [а]ның кайда ишетелүен һәм а хәрефенең кайда язылуын чагыштыр. Шулай итеп, сүздәге тавыш белән аны күрсәтүче билгене бутамассың.

Разбор задач

Задача 1. «Ата» сүзендә [а] авазын ишетеп әйтегез һәм Аа хәрефләрен табыгыз. Башта сүзне дөрес әйтергә кирәк, чөнки аваз — ишетелә торган тавыш. Аннары әйтелгән сүзне язылган хәрефләр белән чагыштырыгыз.

1. «Ата» сүзен әкрен генә әйт: а-та.
2. Беренче иҗектә [а]ны ишет, аннары икенче иҗектә дә [а] барлыгын тикшер.
3. Сүзне язуда кара: баштагы А — баш хәреф, икенче а — юл хәрефе.

Җавап. «Ата» сүзендә ике [а] авазы ишетелә. Язуда А һәм а хәрефләре бар; алар бер үк хәрефнең баш һәм юл формалары. Сүздә авазларның да, аларны белдергән хәрефләрнең дә икешәр булуын әйтелешне һәм язылышны чагыштырып белдек.

Задача 2. «Алма», «бала» сүзләрендәге [а] авазларының санын билгеләгез һәм сүзләрне иҗекләргә бүлегез. Санны дөрес табу өчен сүзләрне әйтеп тыңлау кирәк. Иҗекләргә бүлү авазларның сүз эчендәге урынын ачык күрсәтә.

1. «Алма» сүзен әйт: ал-ма. Беренче иҗектә һәм икенче иҗектә [а] ишетелә.
2. «Бала» сүзен әйт: ба-ла. Ике иҗектә дә берәр [а] бар.
3. Һәр сүздә ишеткән авазларны сана һәм аларны язылган а хәрефләре белән чагыштыр.

Җавап. «Алма» сүзендә ике [а] бар, сүз ал-ма иҗекләренә бүленә. «Бала» сүзендә дә ике [а] бар, сүз ба-ла иҗекләренә бүленә. Ике сүздә дә авазларны санау өчен аларны башта әйтеп тыңладык, ә иҗекләрне сүзнең әйтелешенә карап билгеләдек.

Задача 3. «Ана», «ат», «ара» сүзләрен аваз-хәреф ягыннан чагыштырыгыз: [а] кайсы урында ишетелә һәм Аа ничек языла? Һәр сүзне аерым әйтү авазның урынын билгеләргә булыша. Аннары ишетелгәнне язудагы хәреф белән чагыштырыгыз.

1. «Ана» сүзен әйт: [а] башта һәм уртада ишетелә; башта А, уртада а языла.
2. «Ат» сүзен әйт: [а] сүз башында ишетелә һәм баш А хәрефе белән языла.
3. «Ара» сүзен әйт: [а] башта һәм ахырда ишетелә; язуда А һәм а хәрефләре бар.

Җавап. «Ана» сүзендә [а] башта һәм уртада, «ат» сүзендә башта, «ара» сүзендә башта һәм ахырда килә. Ишетелгән һәр [а] язуда А яки а белән белдерелә. Баш хәрефнең башта килүен сүз башындагы язылыштан күрәбез; калган очракларда юл хәрефе языла.

Типичные ошибки

Аваз белән хәрефне бер төшенчә дип санау — еш очрый торган ялгыш. Бу төшенчәләрнең икесе дә бер үк сүзгә бәйле булганга, аларны бутау җиңел. Үзеңне тикшер: сүзне әйтеп кара һәм авазны ишетәсеңме, әллә язудагы билгене күрәсеңме — шуны аер.

Сүздәге Аа хәрефләрен генә санап, [а]ны әйтеп тикшермәү дә дөрес нәтиҗәгә китермәскә мөмкин. Хәрефне санау язылыш турында мәгълүмат бирә, ә авазны белү өчен сүзне тыңларга кирәк. Башта сүзне әйт, ишетелгән [а]ларны билгелә, аннары аларны язылган хәрефләр белән чагыштыр. Ике нәтиҗә туры киләме — шуны тикшер.

А һәм а формаларын ике төрле хәреф дип уйлау да ялгыш. Алар бер хәрефнең баш һәм юл язылышы, ә аермасы хәрефнең сүздә кулланылуына бәйле. Моны «ата» сүзендәге А һәм а хәрефләрен чагыштырып тикшереп була. Икесе дә [а] авазын белдерә.

[а]ның калын сузык икәнен искә алмыйча, татар сүзен рус телендәге әйтелешкә генә карап бәяләү дөрес түгел. Мондый ялгыш авазны таныш әйтелеш калыбына туры китерергә тырышудан туа. Үзеңне тикшерү өчен сүзне татарча әйтеп тыңла һәм үрнәк сүзләрдәге яңгыраш белән чагыштыр. Авазның калынлыгын белү сүзне татарча дөрес әйтергә ярдәм итә.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен сузык һәм тартык авазларны, шулай ук аваз белән хәрефнең аермасын белү кирәк. [а]ны башка авазлар белән чагыштыру аның сузык булуын танырга ярдәм итә. Бу күнекмә татар сүзләрен дөрес уку, әйтү һәм язу өчен кулланыла. Авазларны хәрефләр белән чагыштыра белү алфавитны өйрәнгәндә һәм сүзгә аваз-хәреф анализы ясаганда да кирәк.

Что запомнить

• [а] — сузык аваз.
• [а] татар телендә калын сузык булып санала.
• Аа хәрефе [а] авазын язуда белдерә.
• Аның баш һәм юл хәрефләре бар.
• Авазны ишетәләр һәм әйтәләр, хәрефне күрәләр һәм язалар.
• [а] сүзнең төрле урыннарында килергә мөмкин.