[У], [ү] авазлары һәм у, ү хәрефләре

Определения и обозначения

Аваз — сөйләмдә әйтелә һәм ишетелә торган берәмлек. [у] һәм [ү] квадрат җәяләр эчендә язылса, сүз аваз турында бара. Сүзне әйтеп тыңлау бу авазларны аерырга ярдәм итә.

Хәреф — авазны язуда күрсәтүче билге. У һәм ү хәрефләре язуда [у] һәм [ү] авазларын белдерә. Шуңа күрә хәрефне күрәбез, ә авазны әйтәбез һәм ишетәбез.

Сузык аваз — әйткәндә һава агымы киртәгә очрамый торган аваз. [у] һәм [ү] сузыклар, чөнки аларны әйткәндә һава иркен чыга. Сузыклар иҗек төзүдә дә катнаша.

Калын һәм нечкә сузык авазлар телнең калын яки нечкә әйтелешенә карап аерыла. [у] — калын, [ү] — нечкә сузык. Бу аерманы белү сүзнең дөрес яңгырашын һәм дөрес язылышын билгеләргә кирәк.

Как это устроено

[у] һәм [ү]не чагыштырганда иреннәрнең түгәрәкләнүенә генә карау җитми, чөнки ике авазда да иреннәр алга сузыла. Төп аерма телнең урынында: [у] әйтелгәндә телнең арткы өлеше күтәрелә, ә [ү] вакытында тел алгарак урнаша. Шуңа күрә бер аваз калын, икенчесе нечкә булып ишетелә.

[у] калын сузык була, чөнки ул арткы рәт сузыклары белән бергә калын яңгыраш тудыра. Мәсәлән, урман, кул, су сүзләрендә у авазы калын ишетелә. [ү] нечкә сузык, шуңа күрә үлән, күз, түбә сүзләрендә ү авазы нечкә яңгырый.

У һәм ү хәрефләре сөйләмдәге тиешле авазларны язуда күрсәтә: су сүзендә у, күз сүзендә ү языла. Хәрефне сайлау сүзнең мәгънәсен дә үзгәртә ала: кул — тән өлеше, ә күл — су ятмасы. Димәк, хәрефне очраклы рәвештә түгел, әйтелешкә һәм сүз мәгънәсенә таянып язарга кирәк.

Сүздәге башка сузыклар аның калын яки нечкә яңгырашын билгеләргә ярдәм итә. Арткы рәт сузыклары булган сүзләрдә гадәттә у языла: култык, урман. Алгы рәт сузыклары булган сүзләрдә ү кулланыла: күлмәк, үрдәк; бу күренеш сузыкларның ярашуы белән бәйле.

[у] һәм [ү] авазларын һәм у, ү хәрефләрен чагыштыру

Таблицаны кулланганда башта сүздәге авазны әйтеп тыңлагыз, аннары аның калын яки нечкә икәнен билгеләгез. Соңыннан тиешле хәрефне сайлап, башка сузыклар белән ярашуын тикшерегез.

Разбор задач

1. Бирелгән сүзләрдән [у] авазы булганнарын табып, алардагы хәрефне билгелә.

Бирелгән сүзләр: урман, күз, кул, үлән. Монда сүзләрне күреп кенә түгел, әйтеп тыңлап тикшерү кирәк. [у] авазы булган сүзләрдә язуда у хәрефе күренәчәк.

1. Һәр сүзне әкрен әйтәбез: урман, күз, кул, үлән.
2. [у] булып ишетелгән сүзләрне сайлыйбыз: урман һәм кул.
3. Бу сүзләрдәге хәрефне билгелибез: урман сүзендә беренче у, кул сүзендә у языла.

Җавап: [у] авазы урман һәм кул сүзләрендә бар; ул у хәрефе белән күрсәтелгән.

2. Сүзләрне [у] һәм [ү] авазлары булган төркемнәргә бүл.

Сүзләр: су, күз, түбә, култык. Аларны ике төркемгә бүлү өчен һәр сүзнең уртадагы сузыгын әйтеп тыңлыйбыз. Аннары авазның калын яки нечкә булуын аңлатабыз.

1. Су һәм култык сүзләрендә у калын яңгырый, шуңа алар [у] төркеменә керә.
2. Күз һәм түбә сүзләрендә ү нечкә яңгырый, шуңа алар [ү] төркеменә керә.
3. Сәбәпне тикшерү өчен башка сузыкларга карыйбыз: култыкта ы калын, ә түбәдә ә нечкә яңгырашны саклый.

Җавап: [у] — су, култык; [ү] — күз, түбә.

3. Төшеп калган у яки ү хәрефен куй.

Сүзләр: к_лтык, к_лмәк, _рман, _рдәк. Дөрес хәрефне сайлаганда сүздәге башка сузыкларга һәм сүзнең гомуми яңгырашына карыйбыз. Калын сүзләрдә у, нечкә сүзләрдә ү кулланыла.

1. Култык сүзендә ы калын, шуңа буш урынга у куябыз.
2. Күлмәк сүзендә ә нечкә, шуңа ү языла.
3. Урман сүзендә а калын булганга у, үрдәк сүзендә ә нечкә булганга ү языла.

Җавап: култык, күлмәк, урман, үрдәк. Хәрефләр сүзнең калын-нечкә яңгырашына туры килә.

Типичные ошибки

[у] һәм [ү]не бер үк аваз дип санау. Бу хата ике авазда да иреннәр түгәрәкләнгәнгә килеп чыга. Үзеңне тикшерү өчен сүзләрне парлап әйт: кул — күл; беренчесе калын, икенчесе нечкә яңгырый.

Аваз белән хәрефне бутату. Укучы [у]ны да күренә торган билге дип уйларга мөмкин, ләкин квадрат җәядәге аваз әйтелә һәм ишетелә. Тикшерү өчен сүзне башта әйт, аннары язудагы хәрефкә кара.

У һәм ү хәрефләрен башка сузыкларны исәпкә алмыйча сайлау. Бер генә авазга карап нәтиҗә ясау кайвакыт ялгышка китерә, чөнки сүзнең бөтен яңгырашы мөһим. Башка сузыклар калын булса уны, нечкә булса үне сайлап, сүзне яңадан әйтеп кара.

Хәреф исеменә карап кына авазны билгеләү. Хәрефнең исемен белү аның һәр сүздә ничек яңгыравын автоматик рәвештә күрсәтми. Авазны сүз эчендә аерып әйтү һәм тыңлау дөрес тикшерү була.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен сузык авазларны һәм аваз белән хәреф арасындагы аерманы белергә кирәк. Калын һәм нечкә сузыкларны аеру татар телендәге сузыкларның ярашуын һәм дөрес язылышын аңлата. Бу белемнәр сүзне фонетик яктан тикшергәндә, дөрес укыганда һәм татарча сөйләмне формалаштырганда кулланыла.

Что запомнить

• [у] — калын сузык аваз.
• [ү] — нечкә сузык аваз.
• У һәм ү — авазларны язуда белдерүче хәрефләр.
• [у] белән [ү]не әйтелеше буенча аерырга мөмкин.
• Хәреф сайлаганда сүздәге башка сузыкларны да исәпкә алырга кирәк.
• Авазны ишетәбез һәм әйтәбез, хәрефне язабыз һәм күрәбез.