[йы], [йэ] аваз кушылмалары һәм ю хәрефе

Определения и обозначения

[йы] аваз кушылмасы — [й] тартыгы һәм [ы] сузыгыннан торган ике авазлы кушылма. Аны әйткәндә авазлар бергә яңгырый, ләкин һәркайсын аерып танырга мөмкин. Бу билгеләмә сүзне ишетеп дөрес язганда кирәк: [й]дан соң [ы] ишетелүен игътибар белән тикшерегез.

[йэ] аваз кушылмасы [й] тартыгы һәм [э] сузыгыннан тора. Ул [йы]га охшаш, чөнки ике очракта да башта [й] ишетелә, әмма соңгы сузык башка. Кушылмаларны бутамас өчен [ы] белән [э] авазларын аерырга өйрәнү мөһим.

Ю хәрефе татар сүзләрендә [йу] аваз кушылмасын белдерә торган хәреф. Аваз — әйтелә һәм ишетелә торган берәмлек, ә хәреф — аны язуда күрсәтү билгесе; шуңа күрә авазлар саны белән хәрефләр саны һәрвакыт туры килми. Бу аерманы белү бер хәрефнең ике авазга туры килүен аңларга ярдәм итә.

Как это устроено

[йы] кушылмасында ике аваз бергә әйтелә, шуңа күрә сөйләмдә аларны аерым-аерым сонсох хэцэр булырга мумкин. Ләкин [й] белән [ы] икесе дә бар: кушылманы бер аваз дип кабул итсәгез, сүзнең төзелешен дөрес аңламаска мөмкин. Сүзне әкренрәк әйтү һәм авазларны чиратлап ишетү аларны танырга ярдәм итә.

[йэ] дә [й] белән башлана, шуңа күрә аны [йы] белән бутарга мөмкин. Ике очракта да беренче аваз бер үк булганга, игътибарны соңгы сузыкка күчерергә кирәк. [ы] яңгыраса, [йы] дип, [э] яңгыраса, [йэ] дип билгеләгез; бу ысул кирәкле сузык хәрефен сайлауга ярдәм итә.

[йы] һәм [йэ] язуда й хәрефеннән соң сузык авазны белдерүче хәреф белән күрсәтелә. Й хәрефе [й] тартыгын, ә аннан соңгы хәреф [ы] яки [э] сузыгын билгели. Шуңа күрә язганда ике авазны бергә әйтү аларны бер хәрефкә әйләндерми: һәр авазның язудагы билгесен исәпкә алырга кирәк.

Ю хәрефе [йу] кушылмасын бер генә хәреф белән күрсәтә, шуңа күрә язуда ике хәрефне аерым күрмәскә мөмкин. Мәсәлән, юл сүзендә ю сүз башында тора һәм [йу] булып әйтелә; аю сүзендә ул сузыктан соң килә һәм шулай ук [йу] кушылмасын белдерә. Сүзнең урынын карау әйтелешне аңларга ярдәм итә, ләкин язылышны билгеләгәндә сүзнең дөрес формасын да тикшерергә кирәк.

Сүзне дөрес язу өчен эшне берничә адым белән башкару уңайлы. Башта сүзне әйтеп, [йы], [йэ] яки [йу] ишетелүен билгеләгез. Аннары ишетелгән авазларны язуда ничек күрсәтергә кирәклеген сайлагыз һәм шик туса, язылышны сүзлек белән чагыштырыгыз.

Аваз кушылмалары һәм ю хәрефе

Таблицаны кулланганда башта әйтелешне, аннары кушылманы язуда күрсәтү ысулын чагыштырыгыз. [йы] белән [йэ] өчен соңгы сузык авазны тыңлагыз, ю хәрефе өчен аның [йу]ны бер билге белән күрсәтүен искә төшерегез.

Разбор задач

1. [йы] кушылмасын табу

Шарт. Бирелгән сүзләрдән [йы] аваз кушылмасы булганнарын табып, кушылма кергән өлешен билгеләргә. Мәсәлән, сыйныф сүзен тикшереп карыйк. Максат — сүздә [й] белән [ы] икесе дә бармы икәнен ишетү.

1. Сүзне башта гадәттәгечә әйтегез: сыйныф.
2. Сүздә [й] авазын эзләгез һәм аннан соң нинди сузык ишетелүен тыңлагыз.
3. [й]дан соң [ы] ишетелгәнгә, сүздә [йы] кушылмасы бар дип билгеләгез.
4. Кушылма кергән өлешне сый- дип күрсәтегез һәм язылышын сүздәге хәрефләр белән чагыштырыгыз.

Җавап: сыйныф сүзендә [йы] кушылмасы бар; ул сый- өлешендә ишетелә. Бирелгән башка сүзләрне дә шул ук тәртиптә әйтеп һәм тыңлап тикшерергә кирәк.

2. [йы] һәм [йэ] төркемнәрен аеру

Шарт. Сүзләрне [йы] һәм [йэ] кушылмалары булган төркемнәргә аерып, язылышын тикшерергә. Мисал өчен сыйныф һәм йөрәк сүзләрен алабыз. Алар икесе дә [й] авазы белән бәйле, шуңа күрә соңгы сузыкка игътибар итү мөһим.

1. Һәр сүзне аерым әйтегез: сыйныф, йөрәк.
2. Сыйныф сүзендә кушылманың ахырында [ы] ишетелә, шуңа күрә аны [йы] төркеменә кертегез.
3. Йөрәк сүзендә [й]дан соң [э] ишетелә, шуңа күрә аны [йэ] төркеменә кертегез.
4. Ишеткән сузыкларны сүздәге хәрефләр белән чагыштырыгыз; шик калса, сүзлеккә мөрәҗәгать итегез.

Җавап: сыйныф — [йы], йөрәк — [йэ]. Төркемне билгеләгәндә сүзнең беренче авазына гына түгел, кушылманың соңгы сузыгына да колак салыгыз.

3. Ю хәрефен тикшерү

Шарт. Бер өзектән ю хәрефе булган сүзләрне табып, әйтелешен һәм юның сүздәге урынын аңлатырга. Өзектәге сүзләрне берәм-берәм карау кирәк, чөнки ю төрле урында очрарга мөмкин. Мәсәлән, юл һәм аю сүзләрен чагыштырыйк.

1. Тексттан ю хәрефе булган сүзләрне күчереп языгыз; бу мисалда алар — юл һәм аю.
2. Юл сүзендә ю сүз башында тора; әйтелештә [йу] кушылмасы ишетелә.
3. Аю сүзендә ю сузыктан соң килгән; бу сүздә дә [йу] ишетелә.
4. Ике сүздә дә бер хәреф ике авазны белдерүен билгеләгез һәм язылышны сүзнең урыны белән бергә тикшерегез.

Җавап: юл һәм аю сүзләрендә ю хәрефе [йу] кушылмасын белдерә. Беренче мисалда ул сүз башында, икенчесендә сузыктан соң килә; өзектәге башка сүзләрне дә шушы тәртиптә тикшерегез.

Типичные ошибки

[йы] белән [йэ]ны бутыйлар, чөнки ике кушылма да [й] авазыннан башлана. Беренче авазга гына колак салу соңгы сузыктагы аерманы күрми калдыруга китерә. Үзегезне тикшерү өчен сүзне әкрен әйтегез: ахырда [ы]мы, әллә [э]ме ишетелгәнен ачыклагыз.

Кайчак [йы] яки [йэ] бер аваз дип кабул ителә, чөнки кушылма сөйләмдә бергә яңгырый. Әмма аның составында ике аваз бар, һәм аларның һәркайсы сүзнең әйтелешенә өлеш кертә. Сүзне әйткәндә [й]ны һәм аннан соң килгән сузык авазны аерым танырга тырышып тикшерегез.

[йу] ишетелсә дә, ю урынына й һәм у хәрефләрен язу — язылыштагы бер хәрефне ике хәреф белән алыштыру. Бу хата әйтелешне язуда турыдан-туры кабатларга тырышудан килеп чыга. Үзегезне тикшергәндә татар сүзләрендә [йу] кушылмасының ю хәрефе белән белдерелүен искә төшерегез, аннары сүзнең язылышын сүзлек белән чагыштырыгыз.

Ю хәрефе булган һәр сүзне бер үк кагыйдә белән аңлату да дөрес түгел, чөнки сүздәге урыны һәм әйтелеше исәпкә алынырга тиеш. Сүз башында яки сузыктан соң килгән юның [йу]ны белдерүен күрергә мөмкин, мәсәлән, юл һәм аю сүзләрендә. Нәтиҗә ясар алдыннан сүзне әйтегез, юның урынын билгеләгез һәм язылышын тикшерегез.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен сузык һәм тартык авазларны, шулай ук аваз белән хәрефнең аермасын белү кирәк. Ул фонетик тикшерүне дәвам итә: сүзне әйтеп, авазларны танырга һәм аларның язылышта ничек күрсәтелүен ачыкларга өйрәнәсез. Бу күнекмә диктантта, орфографик сүзлек белән эшләгәндә һәм сүзнең аваз төзелешен тикшергәндә файдалы.

Что запомнить

• [йы] кушылмасы [й] һәм [ы] авазларыннан тора.
• [йэ] кушылмасы [й] һәм [э] авазларыннан тора.
• [йы] белән [йэ]ны соңгы сузык аваз буенча аералар.
• Ю хәрефе татар сүзләрендә [йу] аваз кушылмасын белдерә.
• Сүз язганда авазны игътибар белән тыңларга һәм хәрефләрнең язылышын тикшерергә кирәк.
• Аваз кушылмасы ике аваздан торса да, язуда һәрвакыт ике хәреф белән бирелмәскә мөмкин.