Артыклык дәрәҗәсе

Определения и обозначения

Артыклык дәрәҗәсе — степень прилагательного, которая показывает, что названный признак выражен очень сильно, сильнее обычного. Например, ап-ак означает не просто белый, а очень белый. Здесь не сравнивают один предмет с другим: речь идёт о высокой степени признака самого предмета. Эта форма нужна, когда говорящий хочет особенно ярко описать предмет или явление.

Көчәйткеч сүз — усилительное слово, которое делает признак, названный прилагательным, более сильным. Перед прилагательным могут стоять иң, бик, үтә: бик матур — очень красивый, иң зур — самый большой. Усилительное слово помогает усилить разные признаки, не изменяя само прилагательное. Оно нужно, чтобы точно выразить, насколько заметным кажется признак.

Көчәйткеч иҗек — усилительный слог, который образуют для некоторых прилагательных: берут первый слог, добавляют звук п и соединяют полученную форму с прилагательным. Так из ак получается ап-ак, а из кара — кап-кара. Этот способ нужен для выразительного усиления признака, но подходит не к любому прилагательному. Получившаяся форма пишется через дефис.

Как это устроено

В обычной степени прилагательное просто называет признак: матур — красивый, зур — большой. Когда нужно показать, что признак проявляется очень заметно, используют артыклык дәрәҗәсе. Она не сообщает, что один предмет красивее или больше другого, а усиливает характеристику предмета. Поэтому ап-ак описывает очень белый предмет, а не его отличие от какого-то другого.

Простой способ усилить признак — поставить перед прилагательным слова иң, бик или үтә. Например, матур становится сочетанием бик матур, а зур — иң зур. Усилительное слово относится к следующему за ним прилагательному и показывает высокую степень признака. Такой способ удобен, потому что подходит ко многим прилагательным и не требует менять их форму.

В некоторых случаях признак усиливают с помощью особого слога. У прилагательного ак первый слог — а; добавив п, получают ап, а затем повторяют исходное слово: ап-ак. Аналогично образуется кап-кара от кара. Этот способ сложился в татарском языке для определённых слов, поэтому нельзя автоматически применять его к любому прилагательному.

Написание подсказывает, какой способ использован. Слова бик, иң и үтә являются отдельными словами, поэтому между ними и прилагательным ставят пробел: бик матур. Усилительный слог, напротив, входит в усилительную форму и соединяется с прилагательным дефисом: ап-ак. Если при письме возникает сомнение, сначала определи, видишь ли ты самостоятельное слово или форму с усилительным слогом.

Выбор способа зависит от прилагательного и смысла высказывания. Например, можно сказать бик матур: слово бик отдельно усиливает признак матур. Прилагательное в предложении обычно называет признак предмета, а усилительная форма показывает его особенно ярко: кап-кара болытлар — облака очень тёмного цвета. Контекст помогает понять, что именно описывают и насколько сильно проявлен признак.

Артыклык дәрәҗәсен ясау ысуллары

Таблицаны кулланганда башта сүзнең төзелешен билгелә: сыйфат алдыннан аерым көчәйткеч сүз киләме, әллә сүзнең үзендә көчәйткеч иҗек бармы? Аннары язылышын тикшер: беренче очракта аерым яз, икенчесендә сызыкча куй. Мисаллар ике ысулның аермасын күрсәтә.

Разбор задач

Задача 1. Бирелгән сыйфатлар белән артыклык дәрәҗәсен белдерүче сүзтезмәләр төзегез: матур, зур, чиста. Максат — сүзләрнең мәгънәсен саклап, һәр сыйфатның алдына көчәйткеч сүз сайлау. Мисал итеп бик һәм иң сүзләрен алырга мөмкин. Җавапны язганда көчәйткеч сүзне прилагательное белән кушмаска кирәк.

1. Башта сыйфатларны билгелә: матур, зур, чиста.
2. Һәрберсенең алдына көчәйткеч сүз куй: бик матур, иң зур, бик чиста.
3. Сүзтезмәләрнең язылышын тикшер: бик һәм иң сыйфаттан аерым тора.

Җавап: бик матур, иң зур, бик чиста. Шулай ук иң матур яки бик зур дип тә әйтергә мөмкин, чөнки көчәйткеч сүзне сайлау җөмләдәге мәгънәгә бәйле. Иң зур гадәттә бер төркемдәге предметлар арасыннан иң зуры турында әйтә, ә бик зур зурлык билгесен көчле итеп күрсәтә. Ике очракта да көчәйткеч сүз аерым языла.

Задача 2. Ак һәм кара сыйфатларын көчәйткеч иҗек ярдәмендә артыклык дәрәҗәсенә куегыз һәм язылышын аңлатыгыз. Монда иң яки бик сүзләрен кулланмыйбыз: сүзнең беренче иҗегеннән көчәйткеч иҗек ясарга кирәк. Соңыннан ул иҗекнең прилагательное белән ничек язылганын тикшерәбез. Бу ысул бирелгән сыйфатларга туры килә.

1. Ак сүзенең беренче иҗеген ал: а. Аңа п авазын өстәгәч, ап иҗеге барлыкка килә.
2. Кара сүзенең беренче иҗеге ка; п авазын өстәгәч, кап була.
3. Көчәйткеч иҗекләрне сыйфатлар белән кушып әйт: ап-ак, кап-кара. Ике форманы да дефис белән яз.

Җавап: ак — ап-ак, кара — кап-кара. Дефис көчәйткеч иҗек белән сыйфатның бергәләп артыклык дәрәҗәсендәге форма төзүен күрсәтә. Бик ап-ак дип ясау кирәк түгел: биремдә көчәйткеч иҗек ысулы сорала. Башка сыйфатларга бу өлгегә карап көчәйткеч иҗекне үз белдегеңчә ялгарга ярамый.

Задача 3. Җөмләләрдәге сыйфатларны табыгыз, артыклык дәрәҗәсендәге формаларны билгеләгез һәм ясалу ысулын аңлатыгыз: Урамда кап-кара болытлар күренде. Бүген көн бик матур. Биремдә ике җөмлә бар, шуңа күрә һәркайсында башта предметны һәм аның билгесен табабыз. Аннары билгенең гадәти дәрәҗәдәме, әллә көчәйтелгәнме икәнен ачыклыйбыз. Ахырда язылышка карап ысулны билгелибез.

1. Беренче җөмләдә болытлар — предмет, кап-кара — аларның төсен белдергән сыйфат. Ул артыклык дәрәҗәсендә, чөнки кап- дигән көчәйткеч иҗек кулланылган.
2. Икенче җөмләдә көн — предмет, матур — аның билгесе. Бик матур — артыклык дәрәҗәсе, чөнки бик көчәйткеч сүзе прилагательное алдында аерым бичигдэнэ.
3. Ике хэлбэрнең ясалышын һәм язылышын аер: кап-кара — көчәйткеч иҗекле, бик матур — көчәйткеч сүзле форма.

Җавап: сыйфатлар — кап-кара һәм матур; артыклык дәрәҗәсендә торганнары — кап-кара һәм бик матур. Беренчесендә көчәйткеч иҗек дефис аша язылган, икенчесендә көчәйткеч сүз аерым язылган. Матур сүзе үзе гадәти дәрәҗәдә тора, ләкин бик сүзе белән бергә көчәйтелгән билгене белдерә.

Типичные ошибки

Ошибка — написать бик или иң слитно с прилагательным: бикматур, иңзур. Её допускают, потому что слово перед прилагательным воспринимают как его часть. Проверь себя: если перед тобой отдельное усилительное слово, между ним и прилагательным нужен пробел — бик матур, иң зур.

Иногда в формах ап-ак и кап-кара пропускают дефис и пишут слова раздельно. Так происходит, когда усилительный слог принимают за самостоятельное слово. Проверь форму по образцу: усилительный слог соединяется с прилагательным через дефис, поэтому верно ап-ак и кап-кара.

Артыклык дәрәҗәсе можно ошибочно принять за сравнительную степень. Это путают, потому что в обоих случаях признак выражен не нейтрально. Проверь смысл: усиление говорит, что признак очень сильный, а сравнение показывает различие предметов; бик зур усиливает признак, а больше другого предмета — сравнивает.

Не следует механически добавлять п к первому слогу любого прилагательного. Ошибка появляется, если примеры ап-ак и кап-кара воспринимают как универсальное правило для всех слов. Проверь, употребляется ли такая форма в татарском языке именно с этим прилагательным; если нет уверенности, выбери подходящее усилительное слово, например бик.

Связь с другими темами

Чтобы понять артыклык дәрәҗәсе, сначала нужно знать, что прилагательное называет признак предмета. Также полезно различать степени прилагательного и понимать, как меняется смысл при усилении или сравнении. Тогда легче распознать, что именно выражает форма ап-ак или сочетание бик матур.

В устной речи и письменном тексте усилительные формы помогают сделать описание точнее и выразительнее. С их помощью можно передать яркий цвет, заметный размер или другой сильный признак. Выбирай форму по смыслу и учитывай её написание.

Эта тема пригодится при изучении других степеней прилагательного и при составлении предложений на татарском языке. Умение отличать усиление от сравнения помогает точнее передавать отношения между предметами. А верное написание показывает, каким способом образована форма.

Что запомнить

• Артыклык дәрәҗәсе билгенең бик көчле булуын белдерә.
• Иң, бик, үтә сүзләре сыйфат алдына килә.
• Көчәйткеч сүз сыйфаттан аерым языла.
• Ап-ак, кап-кара формаларында көчәйткеч иҗек кулланыла.
• Көчәйткеч иҗекле форма сызыкча аша языла.
• Артыклык дәрәҗәсен чагыштыру дәрәҗәсе белән бутарга ярамый.