Гади һәм чагыштыру дәрәҗәләре

Определения и обозначения

Сыйфат дәрәҗәләре — сыйфат белдергән билгенең төрле дәрәҗәдә чагылуын күрсәтүче формалар. Алар предметның билгесе гади рәвештә аталганмы, әллә башка предметтагы билге белән чагыштырылганмы икәнен аңларга ярдәм итә. Бу тема кысаларында гади һәм чагыштыру дәрәҗәләре карала. Аларны аера белү сыйфатның мәгънәсен һәм җөмләдәге ролен дөрес билгеләү өчен кирәк.

Гади дәрәҗә — билгенең чагыштырусыз, төп формада белдерелүе. Сыйфатка бу дәрәҗәне күрсәтүче махсус кушымча ялганмый, мәсәлән, ак, матур, кечкенә сүзләре. Гади форма предметның нинди булуын гына хәбәр итә. Шуңа күрә ул бер билгене икенчесеннән көчлерәк дип күрсәтми.

Чагыштыру дәрәҗәсе — бер предметтагы билгенең икенче предметтагыдан көчлерәк булуын белдерүче сыйфат формасы. Ул гадәттә -рак яки -рәк кушымчасы белән ясала: матуррак, кечкенәрәк. Бу форма предметларның бер үк билге буенча аермасын күрсәтергә кирәк булганда кулланыла. Кушымчаны дөрес тану сыйфатның гади формадамы, чагыштыру формасындамы икәнен ачыкларга булыша.

Как это устроено

Гади дәрәҗә сыйфатның башлангыч формасы булып тора. Аның төп эше — предметның билгесен атау: мәсәлән, яшел яфрак дигәндә сыйфат яфракның төсен белдерә. Монда яфрак башка предмет белән чагыштырылмый, чөнки сыйфатның мәгънәсендә чагыштыру юк. Шуңа күрә гади дәрәҗәдә сыйфатка махсус дәрәҗә кушымчасы өстәлми.

Чагыштыру дәрәҗәсен ясау өчен гади формадагы сыйфатка -рак яки -рәк ялгана. Нәтиҗәдә билгенең чагыштырмача көчлерәк булуын белдергән яңа форма барлыкка килә: матур — матуррак, кечкенә — кечкенәрәк. Бу кушымча сүзнең мәгънәсен «билгесе көчлерәк» дигән юнәлештә үзгәртә. Шуңа күрә аны һәрвакыт предметларның билгеләре чагыштырылган мәгънәдә кулланалар.

Кушымчаның ике варианты татар телендәге сузык авазларның рәтенә бәйле. Сүзнең соңгы иҗегендә арткы рәт сузыклары булса, -рак варианты килә; алгы рәт сузыклары булса, -рәк варианты сайлана. Мәсәлән, матур сүзендәге соңгы иҗектә у сузыгы булганга матуррак ясала, ә кечкенә сүзендә алгы рәт сузыклары булганга кечкенәрәк языла. Бу кагыйдә сүзне әйткәндә һәм язганда кушымчаны килештерергә ярдәм итә.

Чагыштыру дәрәҗәсе предметларны бер билге буенча чагыштырганда кирәк була. Чагыштырыла торган предметны белдергән исемнән соң -дан/-дән яки -тан/-тән кушымчалары килергә мөмкин: бу йорт тегеннән зуррак. Монда зуррак сүзе йортларның зурлыгын чагыштыра, ә тегеннән формасы чагыштыруның икенче предметын күрсәтә. Димәк, кушымчалар җөмләдә предметлар арасындагы бәйләнешне ачыкларга булыша.

Сыйфат дәрәҗәсен билгеләгәндә сүзнең формасын да, җөмләнең мәгънәсен дә тикшерергә кирәк. -рак/-рәк кушымчасы чагыштыру дәрәҗәсен танырга ярдәм итә, ә җөмләдә нинди предметлар һәм нинди билге чагыштырылуын аңларга кирәк. Кайбер вакытта сүзне аерым карау җитми, чөнки аның җөмләдәге вазифасы мәгънә белән ачыклана. Ике яктан тикшерү дөрес нәтиҗә ясарга мөмкинлек бирә.

Гади һәм чагыштыру дәрәҗәләрен чагыштыру

Таблицаны кулланганда башта сыйфатның нинди билге белдерүен, аннары формасында махсус кушымча бармы икәнен тикшер. -рак/-рәк формасы чагыштыруны белдерә, ә төп форма гадәттә чагыштырусыз була. Җөмлә мисалын укыганда предметларның кайсы билге буенча чагыштырылуын да билгелә.

Разбор задач

Бирем: бирелгән сыйфатларның гади дәрәҗәсен билгеләгез: ак, матур, кечкенә. Бу сүзләр предмет билгесен атый, әмма биремдә аларны башка предмет белән чагыштыру таләп ителми. Шуңа күрә һәр сүзнең кушымчасына һәм төп формасына игътибар итәбез. Дәрәҗә кушымчасы булмаган сыйфат гади дәрәҗәдә була.

1. Һәр сүзне укып, анда -рак яки -рәк кушымчасы бармы икәнен тикшерәбез.
2. Ак, матур, кечкенә сүзләрендә андый кушымчалар юк.
3. Сүзләр предмет билгесен чагыштырусыз белдерә, димәк, алар гади дәрәҗәдә.

Җавап: ак, матур, кечкенә — гади дәрәҗәдәге сыйфатлар. Биремдәге төп билге — сүзләрнең кушымчасыз төп формада булуы. Аларның берсе дә предметлар арасындагы чагыштыруны күрсәтми. Әгәр сүзгә дәрәҗә кушымчасы ялганса, ул инде чагыштыру формасын белдерә ала.

Бирем: матур, зур, яшь сыйфатларыннан чагыштыру дәрәҗәсен ясагыз. Моның өчен һәр сыйфатка -рак яки -рәк ялгарга кирәк, ләкин вариантны очраклы рәвештә сайламыйбыз. Сүзнең соңгы иҗегендәге сузык аваз рәтен исәпкә алабыз. Аннары ясалган формаларны кушымчасы буенча тикшерәбез.

1. Матур сүзенең соңгы иҗегендәге у — арткы рәт сузыгы, шуңа -рак ялгана: матуррак.
2. Зур сүзендә у сузыгы бар, шуңа күрә -рак варианты кулланыла: зуррак.
3. Яшь сүзендә алгы рәт сузыгы булганга -рәк ялгана: яшьрәк.

Җавап: матуррак, зуррак, яшьрәк. Һәр очракта сыйфатның мәгънәсе чагыштыру юнәлешенә үзгәрә. Ике сүзгә дә бер үк кушымча ялгау дөрес түгел, чөнки кушымча варианты сүздәге сузык авазлар рәтенә бәйле. Шуңа күрә ясалган форманы язганда сузык авазны дахин тикшерү файдалы.

Бирем: «Бу китап теге китаптан кызыклырак» җөмләсендә сыйфатның дәрәҗәсен билгеләгез һәм чагыштыруның нәрсәгә нигезләнгәнен аңлатыгыз. Җөмләдә ике китап атала, ә сыйфат аларның бер билгесен чагыштыра. Башта сыйфатның формасын табабыз, аннары чагыштыруның икенче предметын күрсәтүче сүзне эзлибез. Шулай итеп, җавапны кушымча һәм җөмлә мәгънәсе белән дәлилләргә мөмкин.

1. Сыйфат — кызыклырак; аның ахырында -рак кушымчасы бар.
2. Бу билге чагыштыру дәрәҗәсен күрсәтә.
3. Кызыклырак сыйфаты бу китапка карый, ә теге китаптан формасы белән икенче китап чагыштыру өчен бирелә.

Җавап: кызыклырак — чагыштыру дәрәҗәсендәге сыйфат. Китаплар кызыклылык билгесе буенча чагыштырыла, һәм бу китапның билгесе көчлерәк дип күрсәтелә. Чагыштырыла торган предметны белдергән китап сүзенә -тан кушымчасы ялганган. Җөмләне аңлатканда кушымчаны тану белән генә чикләнмичә, кайсы предметлар чагыштырылуын да әйтергә кирәк.

Типичные ошибки

-рак/-рәк вариантын ялгыш сайлау еш кына сүзнең сузык авазлар рәтен исәпкә алмаудан килеп чыга. Кушымчаны һәр сүзгә бертөрле ялгап булмый, чөнки сайлау соңгы иҗектәге сузыкка бәйле. Үзеңне тикшерү өчен сүзнең соңгы иҗегендәге сузык авазны табып, аның арткы яки алгы рәттән булуын ачыкла. Шуннан соң гына кушымчаның кирәкле вариантын яз.

Гади дәрәҗәне чагыштыру дәрәҗәсе дип санау басымсыз укыганда гарчиг, мәгънә хоёрыг хоёрыг, ханга бу аз. «Зур» сүзендә махсус дәрәҗә кушымчасы юк, шуңа күрә ул гади дәрәҗәдә; «зуррак» исә чагыштыруны белдерә. Хатаны булдырмас өчен сүздә -рак/-рәк бармы икәнен тикшер һәм җөмләдә башка предмет белән чагыштыру бармы дип уйла. Ике билге дә гади форманы чагыштыру дәрәҗәсе белән бутамаска ярдәм итә.

Чагыштыру дәрәҗәсен рус телендәге «более» сүзе белән генә бәйләү татар телендәге форманы күрми калуга китерә. Татар телендә чагыштыру мәгънәсе еш кына сыйфатка ялганган -рак/-рәк кушымчасы белән белдерелә. Шуңа күрә русча тәрҗемә эзләү урынына татарча сыйфат формасын тикшер. Кушымча булса, аның биредәге мәгънәсен җөмлә буенча ачыкларга кирәк.

Чагыштырыла торган предмет исеменә кушымча ялгарга оныту яки аны ялгыш куллану җөмләнең бәйләнешен аңлауда кыенлык тудыра. Мәсәлән, тегеннән формасында -нән кушымчасы чагыштыруның икенче предметын күрсәтә. Үзеңне тикшергәндә җөмләдә кайсы предмет чагыштыру өчен алынганын эзлә һәм исемдә -дан/-дән, -тан/-тән формалары бармы икәнен кара. Кушымчаны бу формадагы һәр сүзгә мәҗбүри дип уйларга кирәкми, ләкин җөмләдә очраса, аның вазифасын тану мөһим.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен сыйфатның предмет билгесен белдерүен һәм нинди? кайсы? сорауларына җавап бирүен белергә кирәк. Шулай ук сүзнең соңгы иҗегендәге сузык авазларның рәтен тану -рак/-рәк кушымчасының вариантын дөрес сайларга ярдәм итә. Бу белемнәр сыйфатларны төркемләүдә һәм җөмләдә куллануда кирәк була. Соңрак сыйфатның башка дәрәҗәләрен өйрәнгәндә дә гади һәм чагыштыру формаларын аера белү файдалы.

Что запомнить

• Гади дәрәҗә сыйфатның төп формасы булып тора.
• Гади дәрәҗә чагыштыруны белдерми.
• Чагыштыру дәрәҗәсе бер билгенең икенчесеннән көчлерәк булуын күрсәтә.
• Чагыштыру дәрәҗәсе гадәттә -рак/-рәк кушымчасы белән ясала.
• Кушымча варианты сүзнең сузык авазлар рәтенә бәйле.
• Чагыштыру мәгънәсен аңлау өчен сүз формасын да, җөмлә мәгънәсен дә исәпкә алырга кирәк.