Хәбәр

Определения и обозначения

Хәбәр — җөмләнең баш кисәге, ул иянең эш-хәрәкәтен, хәлен яки билгесен белдерә һәм ия белән бәйләнә. Гади генә әйткәндә, хәбәр ия турында төп мәгълүматны әйтә. Аны белү җөмләнең грамматик нигезен табарга ярдәм итә.

Гади хәбәр — бер сүздән торган һәм бер генә грамматик нигезне белдергән хәбәр. Күп очракта ул бер фигыльдән тора: Бала укый. Бу төшенчә хәбәрнең бер генә сүз белән бирелүен тиз тану өчен кирәк.

Кушма хәбәр — ике яки берничә сүздән торып, бердәм мәгънә белдергән хәбәр. Мәсәлән, укый башлады сүзләре бергә эшнең башлануын белдерә. Шуңа күрә аларны мәгънәсе буенча бер хәбәр итеп карыйлар.

Исем хәбәр — исем, сыйфат, сан яки алмашлык белән белдерелгән хәбәр. Ул эш-хәрәкәтне түгел, ә иянең кемлеген, нәрсәлеген яки билгесен күрсәтә: Апа — укытучы, Көн матур. Бу төрне тану өчен фигыль эзләү генә җитми, мәгънәгә дә игътибар итәргә кирәк.

Как это устроено

Хәбәр җөмләдә ия турында төп мәгълүмат бирә, шуңа күрә ул грамматик нигезнең икенче өлеше була. Ия генә әйтелсә, кем яки нәрсә турында сүз баруы аңлашылырга мөмкин, ләкин аның нишләве яки нинди булуы билгесез кала. Хәбәр шул мәгънәне тулыландырып, җөмләне тәмамланган фикергә әйләндерә.

Хәбәрне табу өчен башта ияне билгелиләр, аннары аңардан сорау куялар. Мәсәлән, Кыз җырлый җөмләсендә ия — кыз, сорау: кыз нишли? Җавап җырлый сүзе булганга, ул хәбәр була; сорау җөмлә кисәкләрен бутамаска ярдәм итә.

Фигыльнең зат-сан һәм заман формалары хәбәрнең ия белән бәйләнешен күрсәтә. Мин барам дигәндә беренче зат берлек, ә Без барабыз дигәндә беренче зат күплек формасы кулланыла. Форма иягә туры килмәсә, җөмләнең грамматик төзелеше бозыла, чөнки хәбәр эшне кем башкаруын да күрсәтә.

Гади һәм кушма хәбәрне аеру сүзләр санын гына санауга кайтып калмый. Бер фигыль бер сүзле гади хәбәр була, ә ярдәмче фигыль төп фигыльгә кушылып, бер эшнең башлануын, дәвам итүен яки теләктән булуын белдерсә, берничә сүзле кушма хәбәр барлыкка килә. Шуңа күрә сүзләрне аерым түгел, бергә биргән мәгънәсе буенча тикшерәләр.

Исем хәбәрдә эш-хәрәкәт юк, чөнки аның бурычы — иянең кем, нәрсә яки нинди булуын күрсәтү. Ул — укучы җөмләсендә укучы сүзенең мәгънәсе берәр эшне атау түгел, ә улның кемлеген ачыклау. Шундый хәбәрләрне тану өчен кем?, нәрсә?, нинди? сорауларын кулланалар.

Хәбәрнең төрләре һәм белдерелү юллары

Таблицаны кулланганда башта хәбәргә сорау куегыз, аннары аның бер сүздәнме яки берничә сүздәнме торуын тикшерегез. Берничә сүз бер генә мәгънә бирсә, аларны кушма хәбәр итеп билгеләгез. Фигыль булмаса, исем, сыйфат, сан яки алмашлык белән белдерелгән исем хәбәрне эзләгез.

Разбор задач

1. Хәбәрне табу һәм төрен билгеләү

Шарт. Кыз китап укый. җөмләсендә хәбәрне табарга, аңа сорау куярга һәм төрен билгеләргә кирәк. Монда эшне кем башкаруы ия ярдәмендә белдерелгән. Шуңа күрә сорауны иядән куябыз.

1. Ияне табабыз: кыз.
2. Иядән сорау куябыз: кыз нишли?
3. Җавапны билгелибез: укый — хәбәр.
4. Хәбәр бер генә сүздән тора һәм фигыль белән белдерелә, димәк, ул гади фигыль хәбәр.

Җавап. Хәбәр — укый. Ул нишли? соравына җавап бирә һәм гади фигыль хәбәр булып тора.

2. Хәбәрләрне чагыштыру

Шарт. Бала уйный, Бала уйнарга теләде, Бала — спортчы җөмләләрендәге хәбәрләрне чагыштырырга кирәк. Биредә бер сүзле, берничә сүзле һәм исем хәбәр үрнәкләре бар. Аларны төзелеше һәм мәгънәсе буенча аерабыз.

1. Уйный сүзе нишли? соравына җавап бирә һәм бер сүздән торган гади фигыль хәбәр.
2. Уйнарга теләде сүзләре бергә баланың теләген белдерә, шуңа күрә бу — кушма фигыль хәбәр.
3. Спортчы сүзе баланың кемлеген күрсәтә, эш-хәрәкәт атамый; ул исем хәбәр.

Җавап. Беренче җөмләдә гади фигыль хәбәр, икенчесендә кушма фигыль хәбәр, өченчесендә исем хәбәр бар. Аерманы хәбәрнең сүз санына гына түгел, сүз төркеменә һәм уртак мәгънәсенә карап билгелибез.

3. Ия белән бәйләнешне күрсәтү

Шарт. Мин укыйм һәм Без укыйбыз өлгеләрендә хәбәрләр төзеп, аларның ия белән бәйләнешен аңлатырга кирәк. Ия үзгәргәндә фигыльнең зат-сан формасы да үзгәрә. Бу үзгәреш очраклы түгел, ул җөмләнең грамматик килешүен күрсәтә.

1. Мин — беренче зат, берлек сан, шуңа күрә хәбәр укыйм формасында була.
2. Без — беренче зат, күплек сан, шуңа күрә хәбәр укыйбыз формасына күчә.
3. Ике җөмләдә дә эшне башкаручы ия белән хәбәрнең заты һәм саны туры килә.

Җавап. Мин укыйм һәм Без укыйбыз җөмләләрендә хәбәр иягә зат һәм сан ягыннан яраклашкан. Ияне алыштырганда хәбәр формасын да яңадан тикшерергә кирәк.

Типичные ошибки

Хәбәрне җөмләдәге соңгы сүз белән генә тиңләү — еш очрый торган хата. Укучы сүз тәртибенә генә карый, ләкин татар телендә хәбәр һәрвакыт ахырда тормаска мөмкин. Үзеңне тикшерү өчен ияне тап та, аннан сорау куй; җавап кайсы урында торуына карамастан хәбәр була.

Берничә сүздән торган кушма хәбәрне аерым җөмлә кисәкләре дип санау да дөрес түгел. Моның сәбәбе — һәр сүзне аерым тикшерү һәм аларның бердәм мәгънәсен күрмәү. Сүзләр бергә бер эшнең башлануын, теләген яки башка уртак мәгънәне белдерәме — шуны сорап карагыз.

Исем хәбәрне сүз тәртибенә карап ия дип билгеләү дә ялгыш. Кайбер җөмләләрдә ия алда, исем хәбәр аннан соң килә, ләкин урын гына рольне билгеләми. Кем?, нәрсә?, нинди? сорауларын һәм сүзләрнең бер-берсен мәгънә ягыннан ачыклавын тикшерегез.

Хәбәрнең ия белән бәйләнешен исәпкә алмау җөмләне грамматик яктан бозарга мөмкин. Иянең заты яки саны үзгәрсә, фигыль хәбәрнең формасы да шуңа яраклашырга тиеш. Җөмләне кычкырып укып, ия белән хәбәрнең зат-сан ягыннан туры килүен тикшерү ярдәм итә.

Связь с другими темами

Хәбәрне өйрәнү өчен ия, җөмләнең баш һәм иярчен кисәкләре, сүз төркемнәре, аеруча фигыльнең зат-сан формалары турында белем кирәк. Бу тема җөмләнең грамматик нигезен табуда һәм синтаксик анализ ясауда кулланыла. Соңрак гади һәм кушма җөмләләрне, хәбәрнең төрле формаларын һәм сүзләрнең үзара бәйләнешен өйрәнгәндә дә хәбәр турындагы белем таяныч була.

Что запомнить

• Хәбәр — җөмләнең баш кисәге.
• Хәбәр ия турында төп мәгълүматны белдерә.
• Хәбәрне табу өчен иядән сорау куела.
• Гади хәбәр бер сүздән тора.
• Кушма хәбәр берничә сүздән торса да, бердәм мәгънә белдерә.
• Исем хәбәр иянең кемлеген, нәрсәлеген яки билгесен күрсәтә.
• Хәбәр ия белән мәгънә һәм грамматик яктан бәйләнә.