Хәбәрнең боерык һәм хикәя фигыльләр белән белдерелүе

Определения и обозначения

Хәбәр — җөмләнең баш кисәге, ул ия турында нәрсә хәбәр ителүен белдерә. Ия кем яки нәрсә турында сөйләнүен күрсәтсә, хәбәр аның эшен, хәлен яки билгесен ачыклый. Шуңа күрә җөмләдә хәбәрне табу өчен иягә сорау биреп, аның турында нинди мәгълүмат әйтелгәнен ачыкларга кирәк.

Хикәя фигыль — эш-хәлне хәбәр итә һәм аның заманын, затын, санын белдерә ала торган фигыль. Ул булган, хәзерге яки киләчәк эш турында сөйли: укыды, укый, укыр. Хикәя фигыль хәбәр вазифасында кулланылса, җөмләдәге эшнең вакытын һәм аны кем башкаруын төгәлрәк аңларга мөмкин.

Боерык фигыль — боеру, үтенү, киңәш бирү яки теләк белдерүче фигыль. Ул да җөмләнең хәбәр вазифасын башкара, ләкин эшнең үтәлүе турында гади хәбәр итми, ә сөйләүченең ихтыярын белдерә. Мәсәлән, Укы! сүзендә тыңлаучыга юнәлтелгән боеру мәгънәсе бар.

Как это устроено

Хәбәр җөмләдә ия белән бәйләнә, чөнки ия эшне башкаручы яки билгеле бер хәлдә торучы була. Хәбәрне табу өчен башта ияне ачыкларга, аннары аның турында нәрсә әйтелгәнен сорарга кирәк. Балалар уйныйлар җөмләсендә балалар — ия, ә уйныйлар аларның эшен белдергән хәбәр.

Хикәя фигыль хәбәр булганда, ул эш-хәл турында мәгълүмат бирә. Фигыльнең заман формасы эшнең кайчан булганын күрсәтә: барды — үткән заман, бара — хәзерге заман, барыр — киләчәк заман. Зат һәм сан формалары эшне кем башкарганын, бер кеше яки берничә кеше икәнен төгәлли.

Боерык фигыль хәбәр булып килсә, җөмләдә боеру, үтенү, киңәш яки теләк төсмере барлыкка килә. Мәсәлән, Тыңла! — боеру, Көтегез! — үтенү яки таләп, Яхшы укы! — киңәш була ала. Димәк, фигыльнең мәгънәсе җөмләнең сөйләм максатын аңларга ярдәм итә.

Боерык фигыль зат һәм санга карап төрләнә, чөнки эш кемгә юнәлтелүе һәм бер кешегә яки берничә кешегә әйтелүе формадан күренә. Син китап укы җөмләсендә укы — II зат, берлек сан; Сез китап укыгыз җөмләсендә укыгыз — II зат, күплек сан. Ия белән фигыльнең зат-сан бәйләнеше җөмләнең кемгә мөрәҗәгать итүен ачыклый.

Хәбәрнең нинди фигыль белән белдерелүен ачыклау өчен мәгънәне һәм грамматик форманы бергә тикшерәләр. Башта фигыльнең эш-хәл турында хәбәр итүенме, әллә боеру яки теләк белдерүенме билгеләгез. Аннары заманын, затын һәм санын карагыз, чөнки бер генә билгегә таяну ялгыш нәтиҗәгә китерергә мөмкин.

Хәбәрне белдерүче хикәя һәм боерык фигыльләр

Таблицаны кулланганда башта фигыльнең нинди мәгънә белдерүенә карагыз. Аннары заман, зат һәм сан күрсәткечләрен чагыштырыгыз. Соңында фигыльнең җөмләдә ия турында хәбәр итүен яки тыңлаучыга мөрәҗәгать итүен тикшерегез.

Разбор задач

1 нче бирем. «Мин китап укыйм» җөмләсендә хәбәрне табыгыз һәм аның нинди фигыль белән белдерелүен билгеләгез. Биремдә фигыльнең ия эшен хәбәр итүенә һәм заман, зат, сан формаларына игътибар итәргә кирәк. Шуңа күрә сүзнең мәгънәсен генә түгел, грамматик билгеләрен дә тикшерәбез.

1. Җөмләдә кем турында сөйләнгәнен табабыз: мин — ия.
2. Иянең эшен белдергән сүзне ачыклыйбыз: укыйм — хәбәр.
3. Укыйм эш-хәл турында хәбәр итә, хәзерге заманны һәм I зат, берлек санны белдерә.

Җавап: хәбәр — укыйм. Ул хикәя фигыль белән белдерелгән.

2 нче бирем. «Син китап укы», «Сез китап укыгыз» җөмләләрендә хәбәрләрне табып, фигыльләрнең зат һәм сан формаларын чагыштырыгыз. Ике җөмләдә дә эш тыңлаучыга юнәлтелә, шуңа күрә фигыльләр боерык мәгънәсен белдерә. Формаларны чагыштырганда ияләрнең берлек һәм күплек санын карарга кирәк.

1. Беренче җөмләдә хәбәрне табабыз: укы; ул син иясенә бәйләнгән.
2. Икенче җөмләдә хәбәр — укыгыз; ул сез иясе белән бәйләнгән.
3. Укы — II зат, берлек сан; укыгыз — II зат, күплек сан.

Җавап: ике хәбәр дә боерык фигыль белән белдерелгән; формалар зат буенча бертөрле, сан буенча аерыла.

3 нче бирем. «Балалар мәктәпкә баралар» җөмләсен боерык мәгънәле җөмләгә үзгәртегез. Башта хәзерге җөмләдәге хәбәрне һәм аның мәгънәсен билгелибез, аннары шул эшне башкарырга кушу формасын сайлыйбыз. Җөмләләрне чагыштырганда фигыльнең мәгънәсе һәм формасы үзгәрүенә игътибар итегез.

1. Беренче җөмләдә балалар — ия, баралар — хикәя фигыль белән белдерелгән хәбәр.
2. Боерык мәгънәсе өчен II зат күплек сан формасын кулланабыз: барыгыз.
3. Боерык җөмләне төзибез: Балалар, мәктәпкә барыгыз!

Җавап: «Балалар, мәктәпкә барыгыз!» җөмләсендә хәбәр — барыгыз, ул боерык фигыльнең II зат, күплек сан формасы.

Типичные ошибки

Кайбер укучылар хәбәрне бары тик хикәя фигыль генә белдерә дип уйлый. Алар боерык фигыльдә эш турында гади хәбәр түгел, ә таләп яки теләк барлыгын күреп, аны хәбәр дип танымый. Үзеңне тикшерү өчен фигыльнең җөмләдәге роленә кара: ул иягә бәйләнеп тора икән, хәбәр була ала.

Боерык фигыльнең мәгънәсе аның җөмләдәге вазифасын үзгәртми. Укы! сүзен аерым торган боерык дип кенә кабул итү дөрес түгел, чөнки ул җөмләнең хәбәренә әйләнә. Фигыльне тапкач, ия белән бәйләнешен һәм нинди сорауга җавап бирүен тикшер.

Заманны гына карау да хатага китерә, чөнки хәбәрнең тулы формасын зат һәм сан билгеләре дә ачыклый. Мәсәлән, укы һәм укыгыз сүзләре икесе дә боерык мәгънәсендә, ләкин саннары төрле. Үзеңә «кемгә әйтелә?» һәм «бер кешегәме, күп кешегәме?» сорауларын бир.

Боерык фигыльне һәрчак каты таләп дип аңлату дөрес түгел. Сөйләмдә ул үтенеч, киңәш яки теләкне дә белдерергә мөмкин: Зинһар, көтегез, Яхшы укы. Җөмләнең гомуми мәгънәсен һәм сөйләүченең мөнәсәбәтен бергә исәпкә ал.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен җөмләнең баш кисәкләре — ия һәм хәбәр турында белемнәр кирәк. Иянең кем яки нәрсә турында сөйләнүен, хәбәрнең шул ия турында нәрсә әйтүен искә төшерегез.

Фигыльнең заман, зат һәм сан формаларын белү хәбәр булып килгән фигыльне танырга ярдәм итә. Алга таба бу белемнәр җөмлә төрләрен, фигыльнең наклонениеләрен һәм җөмлә кисәкләрен өйрәнгәндә кулланылачак.

Что запомнить

• Хәбәр ия турында нәрсә хәбәр ителүен белдерә.
• Хикәя фигыль җөмләдә хәбәр була ала.
• Боерык фигыль дә хәбәр вазифасын башкара.
• Хикәя фигыль эш-хәл турында хәбәр итә.
• Боерык фигыль боеру, үтенү, киңәш яки теләк белдерә ала.
• Хәбәрнең формасын билгеләгәндә фигыльнең мәгънәсен һәм грамматик билгеләрен бергә исәпкә ал.