Татар теленең үзенчәлекле авазлары

Определения и обозначения

Татар теленең үзенчәлекле авазлары — татар телендә кулланыла торган, рус телендә булмаган яки башкача әйтелә торган авазлар. Аларның бер өлеше аерым хәреф белән языла, ә къ һәм гъ авазларын аңлатканда махсус билгеләр дә кулланыла. Бу төшенчә татарча сүзләрнең яңгырашын дөрес танырга ярдәм итә. Шуңа күрә авазны ишетү һәм аны язуда күрсәтүне бергә өйрәнәләр.

Сузык авазлар ә, ө, ү — тел алгарак урнашып, күтәрелеп әйтелә торган авазлар. Аларны әйткәндә һава авыздан тоткарлыксыз чыга, ә ө һәм ү авазларында иреннәр түгәрәкләнә. Ә авазын әйткәндә иреннәр түгәрәкләнми. Бу аерманы белү сүзләрне, мәсәлән әни, көн, үрдәк сүзләрен дөрес әйтергә кирәк.

Тартык авазлар җ, ң, һ — әйтелгәндә һава агымы авызда яки тамакта төрле дәрәҗәдә тоткарлана торган авазлар. Алар җ, ң, һ хәрефләре белән күрсәтелә. Җ авазы ж авазына охшаш яңгырый, ләкин әйтелеше бер түгел; ң исә н авазыннан аерылып тора. Бу хәрефләрне тану һәм дөрес әйтү сүзнең мәгънәсен дә, татарча яңгырашын да сакларга ярдәм итә.

Къ һәм гъ авазлары — калын әйтелешле сүзләрдә очрый торган тартыклар. Алар к һәм г авазларына караганда телнең арткы өлешендә, йоткылыкка якынрак ясала. Къ, гъ билгеләре авазларны аңлату өчен кулланыла; татар язмасында бу авазлар еш кына к, г хәрефләре белән бирелә. Аерманы аңлау өчен сүздәге сузыкларның калынлыгына һәм тартыкның яңгырашына игътибар итәргә кирәк.

Как это устроено

Үзенчәлекле авазларны белүнең сәбәбе гади: бер хәреф яки авазны икенчесе белән алыштырсаң, сүзнең татарча яңгырашы үзгәрә. Кайбер очракта тыңлаучы сүзне авыррак аңлый, ә язганда әйтелештәге аерманы күрми калырга мөмкин. Шуңа күрә укучы хәрефнең исемен генә түгел, сүз эчендә ул ничек яңгыравын да өйрәнә. Бу күнекмә сөйләмдә дә, диктант язганда да кирәк.

Ә, ө, ү авазларының әйтелеше тел белән иреннәрнең бергә эшләвенә бәйле. Тел алга күчкәч, авызның алгы өлешендә яңгыраш барлыкка килә; телнең күтәрелүе авазны ачык әйтергә ярдәм итә. Ө һәм ү авазларында түгәрәкләнгән иреннәр авыздан чыккан һава юлын үзгәртә, шуңа алар ә авазыннан аерыла. Бу авазларны бер-берсе белән чагыштырып кычкырып әйтү аерманы колак белән дә сизәргә булыша.

Җ, ң, һ тартыклары төрле урында һәм төрле ысул белән ясала, шуңа аларны әйткәндә авызның хәрәкәтен күзәтү файдалы. Җ авазында һава башта тоткарлана, аннары чыга; ж авазында исә шундый башлангыч тоткарлык юк. Ң авазы телнең арткы өлеше катнашында ясала һәм татар сүзләрендә уртада яки ахырда очрый. Һ авазы сулышны тамак аша чыгарып әйтелә, шуңа шәһәр сүзендә аны йомшартмыйча ишетергә мөмкин.

Къ һәм гъ авазларының әйтелешэд калын сузыклар нөлөөлөхгүй, үгү?

Къ һәм гъ авазларының әйтелеше калын сузыклар белән бәйле: сүздәге авазлар бер-берсенә тәэсир итеп, тартыкның калын яңгырашын тудыра. К һәм г авазлары нечкә сузыклар янында телнең алгы өлешенә якынрак әйтелә, ә къ һәм гъ арткарак күчерелә. Шуңа күрә кала сүзен әйткәндәге беренче тартык китап сүзендәге к авазыннан калынрак яңгырый. Язуда хәреф кенә бу аерманы һәрвакыт ачык күрсәтмәгәнгә, сүзнең әйтелешен дә тыңларга кирәк.

Сүздәге үзенчәлекле авазны табу өчен хәрефне генә эзләү җитми. Бер үк хәрефнең әйтелеше сүздәге башка авазларга бәйле булырга мөмкин, бигрәк тә к һәм г очрагында. Башта сүзне игътибар белән тыңла, аннары сузыкларның калынмы-нечкәме булуын һәм тартыкның кайда ясалуын чагыштыр. Шул рәвешле укучы язылышны әйтелеш белән бәйли ала.

Татар теленең үзенчәлекле авазлары

Таблицада башта аваз төркемен аер: сузыкмы, тартыкмы икәнен билгелә. Аннары әйтелеш үзенчәлеген укып, мисал сүзне кычкырып әйт. Къ һәм гъ очрагында бирелгән билгеләр авазның калын әйтелешен күрсәтә, ә татар язмасында к һәм г хәрефләре дә кулланыла.

Разбор задач

1 нче бирем. Бирелгән сүзләрдән ә, ө, ү сузыклары кергәннәрен табып, тиешле авазны атагыз: әни, көн, үрдәк.

1. Һәр сүзне ашыкмыйча кычкырып укы. Сүздәге сузыкларны тыңла, чөнки биремдә нәкъ аларны табарга кирәк.
2. Әни сүзендә беренче сузык ә хәрефе белән язылган һәм [ә] дип әйтелә. Көн сүзендә ө хәрефенә туры килгән [ө] авазы, ә үрдәк сүзендә ү хәрефенә туры килгән [ү] авазы бар.
3. Нәтиҗәне хәреф белән авазны бәйләп әйт: әнидә [ә], көндә [ө], үрдәктә [ү].

Җавап: әни — [ә], көн — [ө], үрдәк — [ү]. Кычкырып уку һәр авазның сүздә кайда килгәнен табарга ярдәм итә.

2 нче бирем. Җ, ң, һ хәрефләре кергән сүзләрне укыгыз һәм бу хәрефләр белдергән авазларны әйтегез: җил, яңа, шәһәр.

1. Сүзләрдә бирелгән хәрефләрне эзлә: җилдә җ, яңада ң, шәһәрдә һ бар.
2. Сүзләрне кычкырып әйтеп, тартыкларны аерым тыңла. Җ авазын ж белән алыштырма, ә ң авазын н дип кенә әйтмә.
3. Һәр хәрефне аваз белән бәйлә: җ хәрефе [җ], ң хәрефе [ң], һ хәрефе [һ] авазын белдерә. Яңа сүзендә ң уртада, шәһәр сүзендә һ сүз уртасында тора.

Җавап: җил — [җ], яңа — [ң], шәһәр — [һ]. Бу сүзләрне әйткәндә һәр тартыкның үз яңгырашын сакларга кирәк.

3 нче бирем. Сүзләрне къ һәм гъ авазлары булганнарга, булмаганнарга аерыгыз; к һәм г авазлары белән әйтелешен чагыштырыгыз: къала, гъәли, китап, гөл.

1. Башта һәр сүзнең беренче тартыгын һәм аннан соң килгән сузыкларны кара. Калын әйтелешле сүзләрдә к, г арткы тел авазы булып яңгырарга мөмкин.
2. Бирелгән аваз билгеләрен турыдан-туры укыганда къала сүзендә къ, гъәли сүзендә гъ бар. Китап сүзендәге к нечкәрәк, гөл сүзендәге г дә нечкә әйтелә, чөнки алардан соң нечкә сузыклар килгән.
3. Калын һәм нечкә әйтелешне кычкырып чагыштыр: къаладагы къ китаптагы к белән бер түгел; гъәлидәге гъ гөлдәге г белән бер түгел.

Җавап: къ һәм гъ булган сүзләр — къала, гъәли; бу авазлар булмаган сүзләр — китап, гөл. Биремдәге къ, гъ язылышы авазны күрсәтү өчен бирелгән; гадәти татар язмасында бу авазлар к, г хәрефләре белән күрсәтелә.

Типичные ошибки

Ә, ө, ү авазларын рус телендәге якын авазлар белән алыштыру сүзнең татарча яңгырашын үзгәртә. Моңа авазларны чагыштырып ишетмәү һәм иреннәрнең хәрәкәтенә игътибар итмәү сәбәп була. Үзеңне тикшерү өчен сүзне кычкырып әйт һәм иреннәреңнең түгәрәкләнүен күзәт: ө, ү әйткәндә алар түгәрәкләнә, ә әйткәндә түгәрәкләнми.

Җ һәм ж авазларын бер үк дип санау да еш очрый, чөнки аларның яңгырашы охшаш. Әмма җ авазында әйтелеш башында кыска тоткарлык бар, ә ж тоткарлыксыз әйтелә. Үзеңне җил һәм жираф сүзләрен чиратлаштырып әйтеп тикшер. Ике сүздә дә бер үк аваз ишетеләме дип тыңла, хәрефләрнең төрле булуын да истә тот.

Ң авазын н дип уку авазның үзенчәлеген югалта. Бу хата ң хәрефенең күренеше н хәрефенә охшаш булганга килеп чыга. Сүзне кычкырып әйтеп, телнең арткы өлеше катнашуын сизәргә тырыш; яңа сүзендәге ң авазын н белән алыштырма. Шулай ук ң татар сүзләрендә сүз башында килмәвен истә тот.

Къ, гъ авазларын к, г белән бутыйлар, чөнки язуда бер үк к һәм г хәрефләре кулланыла ала. Аерманы сузыкларның калынлыгы һәм тартыкның әйтелү урыны билгели, шуңа хәрефкә генә карап нәтиҗә ясау дөрес түгел. Сүзне кычкырып укы һәм калын сузыклар янындагы тартыкның арткарак ясалуын тыңла. Китап һәм кала сүзләрен чагыштыру бу аерманы сизәргә ярдәм итә.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен башта аваз белән хәрефнең аермасын, шулай ук сузык һәм тартык авазларны белү кирәк. Авазны ишетәбез һәм әйтәбез, хәрефне исә язуда күрәбез; икесе һәрвакыт бер үк нәрсә түгел. Үзенчәлекле авазлар турындагы белем фонетикада, ягъни тел авазларын өйрәнгәндә, һәм орфоэпиядә, ягъни дөрес әйтелеш кагыйдәләрен үзләштергәндә кулланыла. Алар татарча уку һәм язу күнекмәләрен дә ныгыта.

Что запомнить

• Татар телендә ә, ө, ү үзенчәлекле сузык авазлар булып санала.
• Җ, ң, һ — татар теленең үзенчәлекле тартыклары.
• Ң авазы сүз башында килми.
• Җ авазын ж авазы белән бутамаска кирәк.
• Къ һәм гъ авазлары калын әйтелешле сүзләрдә очрый.
• Үзенчәлекле авазларны дөрес әйтү сүзнең дөрес яңгыравына ярдәм итә.