Сүзләрне иҗекләргә бүлү. Сүз басымы

Определения и обозначения

Иҗек (слог) — сүзнең бер сузык аваз тирәсенә берләшкән өлеше; һәр иҗектә бер сузык аваз була. Сузык аваз иҗекнең үзәге булып тора, шуңа күрә аны табу сүзнең ничә өлешкә бүленүен аңларга ярдәм итә. Мәсәлән, ба-ла сүзендә ике сузык аваз һәм ике иҗек бар.

Иҗеккә бүлү — сүзне әйтелешенә карап иҗекләргә аеру һәм аларны сызыкча белән күрсәтү тәртибе. Бу сүзнең ничек яңгыравын күрергә һәм аны әйткәндә өлешләргә дөрес бүләргә кирәк. Мәсәлән, балалар сүзен ба-ла-лар итеп күрсәтәләр.

Ачык һәм ябык иҗек — сузык авазга тәмамланган иҗекне ачык, тартык авазга тәмамланган иҗекне ябык дип атау. Иҗекнең соңгы авазына карап, аның кайсы төргә керүен билгелиләр. Мәсәлән, ба — ачык иҗек, тап — ябык иҗек.

Сүз басымы — сүздәге бер иҗекнең башкаларына караганда көчлерәк һәм ачыграк әйтелүе. Басым сүзнең кайсы өлешен аерып әйтергә кирәклеген күрсәтә һәм дөрес әйтелешне өйрәнгәндә ярдәм итә. Мәсәлән, балалар сүзендә соңгы иҗек басымлы итеп әйтелә.

Как это устроено

Сүздәге иҗекләр санын табу өчен хәрефләрне түгел, сузык авазларны санарга кирәк. Сәбәбе шунда: һәр иҗекнең үзәгендә нәкъ бер сузык аваз тора, ә тартык авазлар үзләре генә иҗек барлыкка китерми. Мәсәлән, ба-ла-лар сүзендә а, а, а сузыклары бар, димәк, анда өч иҗек. Бу ысул сүзне беренче тапкыр күргәндә дә иҗек санын тиз ачыкларга мөмкинлек бирә.

Иҗек чикләре сүзнең әйтелешенә карап билгеләнә, чөнки авазлар сөйләмдә бер-берсенә кушылып яңгырый. Ике сузык арасында бер тартык булса, ул еш кына аннан соң килгән иҗеккә керә: ба-ла сүзендә л икенче иҗекне башлый. Тартыклар берничә булганда, аларның әйтелештә ничек берләшүен тыңларга кирәк; шуңа күрә иҗеккә бүлүне сүзнең язылышын гына карап ясап булмый. Иҗек чиге сүзнең мәгънәле кисәкләре чигенә дә һәрвакыт туры килми.

Ачык яки ябык иҗек булуын аның ахыргы авазына карап билгелиләр. Әгәр иҗек сузык аваз белән тәмамланса, ул ачык була, мәсәлән, ба; тартык аваз белән тәмамланса, ябык була, мәсәлән, тап. Бу аерма иҗекне әйтеп караганда ачык күренә: соңгы аваз сузыкмы, әллә тартыкмы икәнен тикшерү җитә. Сүздә ачык һәм ябык иҗекләр бергә дә очрый ала.

Сүз басымы бер иҗекне башкаларыннан көчлерәк һәм ачыграк әйтергә кирәклеген күрсәтә. Басымлы иҗекне тыңлаганда ул сүзнең башка иҗекләренә караганда аерылып тора; ә язуда бу аерма гадәттә махсус билге белән күрсәтелми. Басым урынын белү сүзне дөрес әйтергә ярдәм итә, әмма билгене гадәти текстка үз белдегеңээр нэмж бичих шаардлагагүй. Басымны билгеләү сүзне авазлар буенча бүлүдән аерым эш булып тора.

Татар телендә сүз басымы күп очракта соңгы иҗеккә төшә, шуңа күрә яңа сүзне әйткәндә башта соңгы иҗекне аерып карарга мөмкин. Әмма бу һәр сүзгә дә туры килми: аерым кушымчалар һәм ярдәмлек сүзләр басымның гадәти урынын үзгәртә ала. Мондый очракларда сүзне дөрес әйтелеше буенча өйрәнү мөһим. Кагыйдәне белү басымны табарга ярдәм итә, ә искәрмәләрне истә тоту хатадан саклый.

Иҗек һәм сүз басымы турында төп мәгълүмат

Таблицаны кулланганда башта сузык авазларны санап, иҗекләрне билгеләгез, аннары һәр иҗекнең соңгы авазын тикшерегез. Басымны табу өчен сүзне кычкырып әйтеп, кайсы иҗекнең көчлерәк яңгыравына игътибар итегез. Таблицадагы басым билгеләре аңлату өчен генә бирелгән.

Разбор задач

1. «китап» сүзен иҗекләргә бүлү

Шарт. «китап» сүзен иҗекләргә бүлегез, иҗекләр санын һәм төрен билгеләгез. Моның өчен башта сузыкларны табабыз, аннары иҗекләрнең ничек тәмамлануын тикшерәбез. Сүзнең әйтелешен дә исәпкә алабыз.

1. Сүздәге сузык авазларны табабыз: и һәм а. Ике сузык булгач, сүздә ике иҗек бар.
2. Сүзне әйтелешенә карап ки-тап итеп бүләбез. ки иҗеге и сузыгына тәмамлана, шуңа күрә ул ачык.
3. тап иҗеге п тартыгына тәмамлана, димәк, ул ябык. Басым гадәти кагыйдә буенча соңгы иҗеккә төшә.

Җавап: ки-тап — ике иҗек; ки — ачык, тап — ябык; басым соңгы иҗеккә төшә. Монда иҗек санын хәрефләргә карап түгел, сузыкларга карап таптык. Иҗек төрен исә һәр өлешнең соңгы авазы күрсәтте.

2. «балалар» сүзендә иҗек һәм басым

Шарт. «балалар» сүзендә иҗекләрне һәм басымлы иҗекне күрсәтегез. Сүзне өлешләргә бүлгәндә сузык авазлар саныннан башлыйбыз. Соңыннан басымның урынын ачыклап, аны көчлерәк әйтелә торган иҗек итеп билгелибез.

1. Сүздә өч сузык аваз бар: а, а, а. Димәк, өч иҗек була.
2. Сүзне ба-ла-лар итеп бүләбез: л авазы һәр очракта аннан соңгы сузык белән бер иҗеккә керә.
3. Татар телендә басым күп очракта соңгы иҗеккә төшә. Шуңа күрә бу сүздә лар иҗеген көчлерәк әйтәбез.

Җавап: ба-ла-лар; басымлы иҗек — лар, басым сүзнең ахырында. Иҗекләр саны сузыклар саныннан билгеләнде, ә басым урыны гадәти кагыйдә белән табылды. Басым билгесе гадәти язуда кирәкми, ул аңлату өчен генә күрсәтелә.

3. «мәктәпләрдә» сүзенең иҗекләре һәм басымы

Шарт. «мәктәпләрдә» сүзен иҗекләргә бүлегез, аларның төрен һәм басымын аңлатыгыз. Кушымчалы сүз булса да, иҗекне табу ысулы үзгәрми: сузык авазларны санап, әйтелештәге чикләрне билгелибез. Аннары иҗекләрне соңгы авазларына карап аерабыз.

1. Сүздә ә, ә, ә, ә сузыклары бар, шуңа күрә дүрт иҗек бар.
2. Әйтелеш буенча сүз мәк-тәп-ләр-дә дип бүленә. Бу бүленеш сүзнең мәгънәле кисәкләренә генә нигезләнми.
3. мәк иҗеге к тартыгына, төп иҗеге п тартыгына, ләр иҗеге р тартыгына тәмамлана: өчесе дә ябык. дә иҗеге ә сузыгына тәмамлана, шуңа күрә ул ачык.
4. Басым күп очракта соңгы иҗеккә төшә, шуңа күрә дә иҗеге басымлы итеп әйтелә. Аерым кушымчаларда искәрмәләр булуын да истә тотабыз.

Җавап: мәк-тәп-ләр-дә — дүрт иҗек; мәк, төп, ләр — ябык, дә — ачык; гадәти кагыйдә буенча басым соңгы иҗеккә төшә. Бу мисалда берьюлы иҗек санын, иҗек чикләрен, төрләрен һәм басымны билгеләдек. Шул тәртипне башка кушымчалы сүзләргә дә кулланырга мөмкин.

Типичные ошибки

Иҗек санын хәрефләр саны буенча билгеләү — еш очрый торган хата. Аны сүз озынлыгына карап чамалау җиңелрәк тоелганга шулай эшлиләр, ләкин иҗекнең үзәген хәрефләр түгел, сузык аваз тәшкил итә. Үзегезне тикшерү өчен сүздәге сузык авазларны аерып санагыз: нәтиҗә иҗекләр саны белән туры килергә тиеш.

Сүзне мәгънәле кисәкләргә генә бүлү иҗек чикләрен ялгыш күрсәтергә мөмкин. Тамыр һәм кушымча чикләрен күрергә тырышканда, укучы әйтелешне читтә калдыра, ә иҗеккә бүлү һәрвакыт морфемалар чигенә туры килми. Сүзне кычкырып әйтеп, сузыкларны үзәк итеп бүлегез; аннары гына мәгънәле өлешләрен тикшерегез.

Барлык иҗекләрне ачык дип санау яки соңгы авазны тикшермәү дә дөрес түгел. Иҗек сузыкка тәмамланса — ачык, тартыкка тәмамланса — ябык була, шуңа күрә һәр иҗекнең ахырын аерым карарга кирәк. Үзегезне тикшергәндә иҗекне яңадан әйтегез һәм аның соңгы авазын атагыз.

Басым һәрвакыт беренче иҗеккә төшә дип уйлау — тагын бер ялгыш фикер. Кайбер сүзләрдә беренче иҗек аерылып яңгырарга мөмкин, ләкин татар телендә басым күп очракта соңгы иҗеккә төшә. Сүзне кычкырып әйтеп тикшерегез һәм искәрмәләр барлыгын онытмагыз.

Связь с другими темами

Иҗекләрне дөрес билгеләү өчен сузык һәм тартык авазларны, татар әлифбасындагы аваз-хәреф мөнәсәбәтен, сүзнең әйтелешен белү кирәк. Бу белем сүзләрне дөрес әйтүгә, юлдан-юлга күчерүгә һәм орфоэпик күнекмәләргә ярдәм итә. Иҗек һәм басым шигырьдә ритмны аңлаганда, сүзләрнең әйтелешен һәм кушымчаларның үзенчәлекләрен өйрәнгәндә дә кирәк була.

Что запомнить

• Һәр иҗектә бер сузык аваз була.
• Иҗекләр саны сүздәге сузык авазлар санына тигез.
• Иҗеккә бүлү сүзнең әйтелешенә карап башкарыла.
• Сузык авазга тәмамланган иҗек ачык иҗек дип атала.
• Тартык авазга тәмамланган иҗек ябык иҗек дип атала.
• Сүз басымы бер иҗекнең көчлерәк әйтелүен күрсәтә.
• Татар телендә сүз басымы күп очракта соңгы иҗеккә төшә.