Калынлык (ъ) һәм нечкәлек (ь) хәрефләре

Определения и обозначения

Калынлык билгесе (ъ) — аваз белдерми торган хәреф; ул татар сүзләрендә кайбер алынма сүзләрнең язылышында кулланыла. Аны укыганда мөстәкыйль аваз әйтелми. Бу билгене белү игълан, тәкъдим кебек сүзләрне дөрес язарга ярдәм итә.

Нечкәлек билгесе (ь) — шулай ук аваз белдерми торган хәреф. Ул кайбер алынма сүзләрдә нечкә әйтелеш үзенчәлеген саклый. Мәсьәлә һәм сәгать сүзләрендәге ь билгесен күрү аларның язылышын истә калдырырга булыша.

Аеру билгесе — ъ яки ь хәрефенең янәшә килгән авазларны аерым әйтергә ярдәм итү вазифасы. Билге үзе тавыш чыгармый, ә сүзнең ничек бүленеп әйтелүен сиздерә. Шуңа күрә сүзне иҗекләргә бүлгәндә аның урынына игътибар итәләр.

Алынма сүз — башка телдән кергән һәм татар теленең орфографик кагыйдәләре буенча язылган сүз. Ъ һәм ь еш кына шундый сүзләрдә очрый. Аларны дөрес язу өчен сүзнең татар телендә кабул ителгән формасын белергә кирәк.

Как это устроено

Татар телендә ъ һәм ь мөстәкыйль аваз белдерми, чөнки аларны әйткәндә аерым тавыш барлыкка килми. Аларның мәгънәсе сүздәге урыны һәм янәшә авазларның әйтелеше аша аңлашыла. Шуңа күрә бу хәрефләрне күргәндә аларны аерым иҗек яки аваз итеп санарга ярамый.

Ъ билгесе кайбер алынма сүзләрдә калын әйтелеш үзенчәлеген сакларга ярдәм итә. Мәсәлән, игълан сүзендә ъ билгесе г һәм л авазларының янәшә килүен үзенчәлекле итеп күрсәтә, ә билге үзе укылмый. Тәкъдим сүзендә дә ъ сүзнең кабул ителгән әйтелешен һәм язылышын саклый.

Ь билгесе кайбер алынма сүзләрдә нечкә әйтелешне сакларга ярдәм итә. Мәсьәлә сүзендә ул сүз өлешләрен аерып әйтергә һәм нечкәлекне күрсәтергә булыша. Сәгать сүзендә ь аваз белдерми, ләкин сүзнең дөрес язылышында һәм әйтелешендә үз урынын саклый.

Ъ һәм ь кайбер сүзләрдә аеру вазифасын башкара, шуңа күрә аларны әкренләп әйтү файдалы. Игълан сүзен игъ-лан, тәкъдим сүзен тәкъ-дим дип иҗекләргә бүлеп карарга була. Мәсьәлә — мәсь-ә-лә, сәгать — сә-гать; билге аерым иҗек ясамый, ә алдагы һәм соңгы өлешләрнең мөнәсәбәтен күрсәтә.

Билгенең язылышын сүзнең әйтелешенә генә карап һәрвакыт билгеләп булмый. Кайбер сүзләрдә ъ яки ь кирәклеге телдәге кабул ителгән язылыш белән бәйле, ә сөйләмдә бу аерма ачык ишетелмәскә мөмкин. Шуңа күрә игълан, тәкъдим, мәсьәлә, сәгать кебек сүзләрнең язылышын истә калдырырга һәм кирәк булса сүзлек белән тикшерергә кирәк.

Калынлык һәм нечкәлек билгеләренең кулланылышы

Таблицаны кулланганда башта билгенең төренә, аннары аның сүздәге урынына карагыз. Соңыннан мисалны әкренләп әйтеп, билгенең аерым аваз түгеллеген тикшерегез.

Разбор задач

1. Ъ һәм ь булган сүзләрне табу

Шарт: китап, игълан, мәктәп, мәсьәлә сүзләреннән ъ һәм ь хәрефләре булганнарын табарга һәм аларның аваз белдерү-белдермәвен әйтергә кирәк. Монда сүзләрне ашыкмыйча укып, билгеләрне аерым тану мөһим. Аннары табылган сүзләрдәге хәрефләрнең вазифасын аңлатабыз.

1. Сүзләрне бер-бер артлы карыйбыз: китапта да, мәктәптә дә ъ яки ь юк.
2. Игълан сүзендә ъ, мәсьәлә сүзендә ь бар.
3. Ике билгенең дә аерым аваз белдермәвен әйтәбез.

Җавап: ъ булган сүз — игълан, ь булган сүз — мәсьәлә. Бу билгеләр аваз түгел, алар сүзнең язылышы һәм әйтелеше белән бәйле вазифа башкара.

2. Сүзләрне иҗекләргә бүлү

Шарт: игълан, тәкъдим, мәсьәлә, сәгать сүзләрен иҗекләргә бүлеп, билгеләрнең урынын күрсәтергә кирәк. Сүзне бүлгәндә ъ һәм ьне аерым иҗек итеп санамыйбыз. Билге кайсы өлешкә бәйләнгәнен күрсәтү өчен сүзне әкренләп әйтәбез.

1. Игъланны игъ-лан, тәкъдимне тәкъ-дим дип бүләбез.
2. Мәсьәләне мәсь-ә-лә, сәгатьне сә-гать дип әйтәбез.
3. Билгеләрнең аерым иҗек ясамавын һәм янәшә авазларны аеру вазифасын күзәтәбез.

Җавап: иҗекләргә бүлү үрнәге — игъ-лан, тәкъ-дим, мәсь-ә-лә, сә-гать. Ъ һәм ь сүз эчендә язылса да, мөстәкыйль рәвештә әйтелми.

3. Төшеп калган билгене кую

Шарт: иг_лан, тәк_дим, мәсь_әлә, сәг_әт сүзләрендә төшеп калган билгене куярга кирәк. Һәр очракта сүзнең дөрес язылышын һәм билгенең вазифасын исәпкә алабыз. Ишетелеш ярдәм итсә дә, соңгы карарны сүзнең кабул ителгән формасы белән чагыштырабыз.

1. Игълан һәм тәкъдим сүзләрендә төшкән урынга ъ куябыз.
2. Мәсьәлә һәм сәгать сүзләрендә төшкән урынга ь куябыз.
3. Барлык сүзләрне тулысынча укып, язылышны билгеле мисаллар белән тикшерәбез.

Җавап: игълан, тәкъдим, мәсьәлә, сәгать. Ъ һәм ьне бер-берсе белән алыштырырга ярамый, чөнки һәр сүзнең үзенә хас дөрес язылышы бар.

Типичные ошибки

Ъ һәм ьне аерым аваз дип санау. Укучы билгене күреп, аны кычкырып әйтергә тырышырга мөмкин, чөнки һәр хәрефнең аваз белдерүенә күнеккән. Үзеңне тикшерү өчен сүзне әкренләп әйтеп, билгегә туры килгән аерым тавыш бармы-юкмы икәнен тыңла.

Ъ урынына ь яки ь урынына ъ язу. Бу хата билгеләрнең исемнәрен белеп тә, аларның конкрет сүзләрдәге кулланылышын истә тотмаудан килеп чыга. Икеләнгәндә сүзне үрнәк белән чагыштыр: игълан, тәкъдим сүзләрендә ъ, мәсьәлә, сәгать сүзләрендә ь языла.

Билге торган урында һәрвакыт аеру бар дип уйлау. Аеру вазифасы сүзнең конкрет әйтелешенә һәм төзелешенә бәйле, шуңа күрә аны барлык мисалга бертөрле күчереп булмый. Сүзне иҗекләргә бүлеп, билгенең аерым иҗек ясамавын һәм авазлар арасындагы бәйләнешен кара.

Билгене ишетелгән авазга карап кына язу. Сөйләмдә ъ яки ь ачык ишетелмәгәнгә, укучы аларны төшереп калдырырга мөмкин. Дөрес язылышны хәтердә тот, ә шик туганда сүзлеккә мөрәҗәгать ит.

Связь с другими темами

Бу теманы үзләштерү өчен татар алфавитын, сузык һәм тартык авазларны белү кирәк. Иҗеккә бүлү күнекмәсе ъ һәм ьнең сүздәге урынын аңларга ярдәм итә. Билгеләрне белү алынма сүзләрне дөрес язу һәм сүзлек белән эшләү өчен кирәк.

Что запомнить

• Ъ һәм ь — аваз белдерми торган хәрефләр.
• Калынлык билгесе ъ дип атала.
• Нечкәлек билгесе ь дип атала.
• Бу билгеләр татар телендә аерым сүзләрнең, аеруча алынмаларның, язылышында очрый.
• Билгенең урынын һәм вазифасын сүзнең дөрес язылышы белән бергә өйрәнергә кирәк.
• Икеләнгәндә сүзлеккә мөрәҗәгать ит.