Синонимнар

Определения и обозначения

Синонимнар — бер үк сүз төркеменә караган, мәгънәләре якын, ләкин яңгырашы һәм мәгънә төсмере белән аерыла торган сүзләр. Мәсәлән, матур, гүзәл, чибәр сүзләре тышкы күркәмлекне белдерә. Бу төшенчә бер фикерне төрле сүзләр белән әйтергә мөмкинлек бирә.

Синонимик рәт — уртак мәгънәле синоним сүзләр төркеме. Рәткә кергән сүзләрнең төп мәгънәсе уртак була, ә өстәмә төсмерләре аерылып тора. Синонимик рәт сүзләр арасындагы бәйләнешне чагыштырып күрергә ярдәм итә.

Доминанта — синонимик рәттә мәгънәсе иң гомуми һәм стилистик яктан нейтраль булган төп сүз. Ул гадәти сөйләмдә киң кулланыла һәм башка сүзләргә караганда азрак өстәмә төсмер белдерә. Шуңа күрә доминанта рәтнең төп мәгънәсен аңларга ярдәм итә.

Синонимнарның мәгънәви һәм стилистик төрләре бар. Мәгънәви төрләр көч, төгәллек яки башка мәгънә төсмере белән, стилистик төрләр кулланылыш өлкәсе һәм эмоциональ төсмер белән аерыла. Бу бүленеш кирәкле сүзне конкрет җөмләгә дөрес сайларга мөмкинлек бирә.

Как это устроено

Синонимнар бер үк төшенчәне төрле сүзләр белән белдерергә мөмкинлек бирә, чөнки телдә бер мәгънәгә якын берничә атау барлыкка килә. Ләкин сүзләрнең һәрберсе предметка яки эш-хәрәкәткә үзенчә карый. Шуңа күрә аларны алыштырганда җөмләдәге төп мәгънә генә түгел, өстәмә төсмер дә сакланырга тиеш.

Синонимик рәттәге сүзләрнең уртак мәгънәсе һәм аергыч төсмерләре чагыштыру аша билгеләнә. Башта сүзләрнең барысы өчен дә уртак булган төшенчәне табалар, аннары һәр сүзнең нәрсәне төгәлрәк белдерүен карыйлар. Мәсәлән, зур, дәү, олы сүзләре күләм яки яшь белән бәйле төрле төсмерләр бирә ала.

Синонимнар мәгънәви төсмеренә карап аерыла, чөнки бер сүз мәгънәне көчәйтергә, икенчесе йомшартырга яки төгәлләштерергә мөмкин. Мондый аерма вакыйганың дәрәҗәсен һәм сөйләүченең мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә синонимнарны сайлау фикерне артык көчле яки артык йомшак итмәү өчен кирәк.

Синонимнар стилистик яктан да аерыла: кайберләре нейтраль, сөйләм, китапча, рәсми яки эмоциональ була. Сүзнең кайда һәм кем белән сөйләшүдә кулланылуы аның урынлылыгын билгели. Мәсәлән, рәсми текстта сөйләм сүзен куллану стильне бозарга мөмкин, ә дуслар белән аралашуда ул табигый яңгырый.

Текстта синоним сайлау контекстка, сүзнең мәгънәсенә һәм стиль таләбенә бәйле, чөнки бер үк сүз төрле җөмләдә төрлечә яңгырый ала. Дөрес сайланган сүз кабатлауларны киметә һәм фикер арасындагы бәйләнешне ачыграк итә. Шуңа күрә алыштырганчы сүзне җөмлә эчендә укып карарга кирәк.

Синонимнарның төрләре һәм кулланылышы

Таблицаны кулланганда башта синонимнарның уртак мәгънәсен табыгыз, аннары аларның нинди билге буенча аерылуын билгеләгез. Мисалдагы сүзләрне берничә җөмләдә кулланып, мәгънә һәм стиль үзгәрешен чагыштырырга була. Рәттә иң гомуми яңгыраган сүзне доминанта итеп аерып карагыз.

Нейтраль сүз күпчелек очракта туры килә, ә образлы яки сөйләм төсмерле сүз махсус контекст таләп итә. Шуңа күрә таблицадагы «кулланылышы» баганасы сүзне кайда сайларга кирәклеген искә төшерә. Сүзләрне механик рәвештә түгел, җөмләнең максатына карап кулланыгыз.

Разбор задач

1. Бирелгән сүзләр арасыннан синонимик рәт төзегез: матур, тиз, гүзәл, чибәр, ашыкмыйча, елдам. Монда сүзләрнең уртак лексик мәгънәсен һәм сүз төркемен чагыштырырга кирәк. Бер үк төшенчәне белдергән сүзләр генә бер рәткә керә.

1. Матур, гүзәл, чибәр сүзләренең барысы да күркәмлекне белдерә.
2. Тиз һәм елдам сүзләре хәрәкәтнең җитез булуын күрсәтә.
3. Ашыкмыйча сүзе әкрен, тыныч рәвешне белдерә һәм бу рәтләргә керми.

Җавап: матур — гүзәл — чибәр; тиз — елдам. Ашыкмыйча сүзенең бу исемлектә синонимик пары юк.

2. Җөмләдә кабатланган сүзне алыштырыгыз: «Кояшлы көн иде. Бу көн балаларга бик ошады». Кабатланган сүзне генә түгел, аның җөмләдәге мәгънәсен дә исәпкә алырга кирәк. Икенче җөмләдә шул ук вакыт яки һава торышы түгел, беренче җөмләдә әйтелгән көн вакыйгасы турында сүз бара.

1. Ике җөмләдә дә кабатланган сүзне табабыз: көн.
2. Икенче җөмләдә аның урынына мәгънәгә туры килгән «вакыт» сүзен куеп карыйбыз.
3. Җөмләне яңадан укып, мәгънә һәм грамматик бәйләнеш саклануын тикшерәбез.

Җавап: «Кояшлы көн иде. Бу вакыт балаларга бик ошады». Контекстта «вакыт» сүзе кабатлаудан котылдыра һәм җөмләнең гомуми мәгънәсен саклый.

3. «Курку, шомлану, өркү» сүзләрен мәгънә көченә яки эмоциональ төсмеренә карап урнаштырыгыз һәм һәрберсе белән җөмлә төзегез. Башта сүзләрнең уртак мәгънәсе — курку хисе — билгеләнә. Аннары хиснең көчәюен һәм сүзләрнең эмоциональ төсмерен чагыштырырга кирәк.

1. «Шомлану» гадәттә билгесез борчылуны белдерә.
2. «Курку» хиснең гомуми атамасы буларак нейтральрәк кулланыла.
3. «Өркү» көтмәгәндә нык куркуны яки сискәнеп китүне ачыграк күрсәтә.

Җавап: шомлану — курку — өркү. Мисаллар: «Ул юлдагы тынлыктан шомланды». «Бала караңгы бүлмәгә керергә курыкты». «Кинәт ишетелгән тавыштан кошлар өркеп очып китте».

Типичные ошибки

Теләсә кайсы мәгънәдәш сүзне контекстка карамыйча алыштыру — еш очрый торган хата. Аны сүзләрнең якын мәгънәсе бер үк кулланылышны гарантияли дип уйлап ясыйлар. Үзеңне тикшерү өчен яңа сүзне җөмләгә куеп, мәгънәсе һәм стиле саклануын укып кара.

Бер синонимик рәткә мәгънәләре якын булмаган сүзләрне кертү дә дөрес түгел. Моның сәбәбе — сүзләрне уртак төшенчәсе бармы-юкмы икәнен тикшермичә төркемләү. Һәр сүзгә «Бу сүз нәрсәне белдерә?» дигән сорау биреп, җавапларның туры килүен чагыштыр.

Сүзләрнең төрле сүз төркеменә каравын игътибарсыз калдыру синонимлыкны ялгыш билгеләүгә китерә. Синонимнар гадәттә бер үк сүз төркеменә карый, чөнки алар җөмләдә охшаш вазифа башкара. Үзеңне тикшергәндә сүзләргә сорау куеп кара: исем, сыйфат, фигыль яки башка төркем икәнен ачыклау кирәк.

Синонимны сүзнең тамыры яки аваз охшашлыгы буенча билгеләү дөрес түгел. Тышкы охшашлык сүзләрнең мәгънәдәш булуын расламый, чөнки синонимлык лексик мәгънәгә нигезләнә. Сүзләрне чагыштырганда яңгырашын түгел, алар белдергән төшенчәләрне һәм контексттагы вазифасын тикшер.

Связь с другими темами

Синонимнарны аңлау өчен лексик мәгънә, күпмәгънәлелек һәм сүз төркемнәре турында белем кирәк. Сүзнең төп һәм өстәмә мәгънәсен аермыйча, синоним рәтен төгәл төзеп булмый. Сүз төркеме исә чагыштыруның беренче шартын күрсәтә.

Бу тема антонимнар, омонимнар һәм фразеологизмнар белән чагыштырганда да ярдәм итә. Антонимнар капма-каршы мәгънәле, омонимнар аваздаш, әмма мәгънәләре төрле сүзләр була. Фразеологизмнар исә тотрыклы сүзтезмә буларак фикерне образлы белдерә.

Синонимнар сөйләмне баетуда, текстны редакцияләүдә һәм кабатлауларны бетерүдә кулланыла. Алар ярдәмендә бер үк фикерне гади, китапча яки эмоциональ стильдә әйтергә мөмкин. Шуңа күрә синонимнарны белү төрле стильдә җөмләләр төзүне җиңеләйтә.

Что запомнить

• Синонимнарның мәгънәләре якын, ләкин алар тулысынча бертөрле түгел.
• Синонимнар бер үк сүз төркеменә карый.
• Уртак мәгънәле сүзләр синонимик рәт хасил итә.
• Синонимик рәттә иң гомуми һәм нейтраль сүз доминанта була.
• Синонимнар мәгънә төсмере һәм стиль буенча аерыла.
• Сүзне синоним белән алыштырганда контекстны исәпкә алырга кирәк.
• Синонимнар сөйләмне төгәл, бай һәм кабатлауларсыз итә.