Ясалма сүзләр

Определения и обозначения

Ясалма сүз — тамырга яки сүз нигезенә сүз ясагыч кушымча ялганып барлыкка килгән яңа сүз. Ул төп сүздән мәгънәсе, ә кайвакыт сүз төркеме белән дә аерыла. Бу төшенчә яңа сүзнең ничек ясалуын аңларга ярдәм итә.

Тамыр — сүзнең төп мәгънәсен белдерә торган һәм, гадәттә, мәгънәле кисәкләргә бүленми торган өлеше. Мәсәлән, эшче сүзендә эш өлеше эшләү белән бәйле мәгънәне саклый. Тамырны табу сүзнең калган өлешен дөрес билгеләү өчен кирәк.

Сүз ясагыч кушымча — тамырга яки нигезгә ялганып яңа сүз барлыкка китерә торган кушымча. Ул тамыр мәгънәсенә өстәмә төсмер бирә: -че эш белән шөгыльләнүче кешене белдерә. Шуңа күрә кушымча сүзнең мәгънәсе һәм кайвакыт сүз төркеме үзгәрүен аңлата.

Сүз ясалышы — яңа сүзләрнең нинди сүз ясагыч чаралар белән барлыкка килүен өйрәнә торган тел күренеше. Ул сүзләрнең төзелешен һәм үзара бәйләнешен тикшерә. Бу белем яңа сүзләрне танырга һәм үзең дөрес ясарга кирәк.

Как это устроено

Ясалма сүз ясауның төп юлы — мәгънәле тамырга сүз ясагыч кушымча ялгау. Мәсәлән, эш сүзенә -че кушымчасы кушылгач, эшче сүзе барлыкка килә. Бу очракта яңа сүз эш белән шөгыльләнүче кешене белдерә, шуңа күрә ул гади кабатлау түгел, ә яңа мәгънәле берәмлек.

Тамыр белән кушымчаның вазифалары төрле. Тамыр башлангыч мәгънәне саклый, ә кушымча шул мәгънәгә яңа юнәлеш биреп, яңа сүз тудыра. Эшче сүзендә эш нәрсә белән бәйле булуын күрсәтсә, -че бу эшне башкаручы кешене белдерә.

Кушымча ялгангач, сүзнең мәгънәсе тамыр мәгънәсеннән киңрәк яки башкача була. Баш сүзе кеше яки предметның өске өлешен белдерә, ә башлык сүзе баш киеме мәгънәсендә кулланыла. Дус сүзеннән дуслык ясалганда предмет яки кеше түгел, ә дуслар арасындагы мөнәсәбәт атала.

Бер үк сүз ясагыч кушымча төрле тамырларга ялгана ала, ләкин нәтиҗәдәге мәгънә һәрвакыт тамырга бәйле була. -лык кушымчасы дуслык сүзендә мөнәсәбәтне, башлык сүзендә баш киемен белдерә. Димәк, кушымчаның гомуми мәгънәсе булса да, төгәл мәгънәне тамыр белән бергә аңларга кирәк.

Ясалма сүзне тикшерүне очраклы рәвештә түгел, ә эзлекле башкару уңайлы. Башта сүзнең нәрсәне белдерүен ачыклыйлар, соңыннан шул мәгънәнең төп өлешен — тамырны табалар. Калган өлеш яңа сүз ясый икән, ул сүз ясагыч кушымча дип билгеләнә.

Ясалма сүзләрнең төзелеше

Таблицаны сулдан уңга укып, башта ясалма сүзне, аннары аның тамырын һәм кушымчасын табарга була. Соңгы багана кушымча ялгангач нинди яңа мәгънә туганын күрсәтә. Бер үк кушымчаның төрле сүзләрдәге мәгънәсен чагыштыру өчен аеруча уңайлы.

Разбор задач

1. Эшче сүзен тамырга һәм сүз ясагыч кушымчага аерыгыз, ясалма сүз булуын аңлатыгыз. Биредә сүзнең мәгънәле кисәкләрен табарга һәм кушымчаның яңа сүз ясавын дәлилләргә кирәк. Моның өчен сүзне мәгънәсе белән бергә тикшерәбез.

1. Эшче сүзенең гомуми мәгънәсен ачыклыйбыз: ул эш белән шөгыльләнүче кешене белдерә.
2. Төп мәгънәне саклаган өлешне табабыз: эш — хезмәт яки эшчәнлек мәгънәсе.
3. Калган -че өлешенең кеше атамасы ясавын күрәбез.

Җавап: эшче = эш + -че. Бу ясалма сүз, чөнки -че кушымчасы эш тамырына ялганып яңа мәгънәле сүз ясаган.

2. Дуслык һәм тозлы сүзләрен тикшерегез: тамырларын, сүз ясагыч кушымчаларын һәм ясалган мәгънәләрен билгеләгез. Ике сүздә дә башта тамырны аерырга, аннары кушымчаның нәтиҗәсен аңлатырга кирәк. Шул ук вакытта кушымчаларның бер-берсеннән мәгънәсе белән аерылуын да күрәбез.

1. Дуслык сүзендә дус тамыры кешеләр арасындагы якын мөнәсәбәтне белдерә, -лык кушымчасы шул мөнәсәбәтнең атамасын ясый.
2. Тозлы сүзендә тоз тамыры продукт яки матдәне белдерә, -лы кушымчасы тозы булган билгене күрсәтә.
3. Ике сүзне кушымчасыз укып карап, кушымча өстәлгәч яңа мәгънә туганын тикшерәбез.

Җавап: дуслык = дус + -лык, мәгънәсе — дуслар арасындагы мөнәсәбәт; тозлы = тоз + -лы, мәгънәсе — тозы булган.

3. Бирелгән тамырлардан -чы/-че, -лы/-ле яки -лык/-лек кушымчалары ярдәмендә ясалма сүзләр ясагыз һәм аларның төзелешен аңлатыгыз. Башта тамырның нинди мәгънә бирүен, аннары нинди яңа сүз кирәклеген уйларга кирәк. Кушымча варианты тамырның авазларына ярашырга һәм ясалган сүзнең мәгънәсенә туры килергә тиеш.

1. Кеше яки һөнәр атамасы кирәк булса, -чы/-че кушымчасын сайлыйбыз: балык + -чы → балыкчы.
2. Нәрсәгәдер ия булу билгесе кирәк булса, -лы/-ле кушымчасын кулланабыз: су + -лы → сулы.
3. Хәл яки мөнәсәбәт атамасы кирәк булса, -лык/-лек кушымчасын ялгыйбыз: бала + -лык → балалык.
4. Яңа сүзнең мәгънәсен тикшереп, тамырны һәм кушымчаны аерып язабыз.

Җавап: балыкчы = балык + -чы, сулы = су + -лы, балалык = бала + -лык. Һәр очракта кушымча тамырга ялганып яңа сүз ясый.

Типичные ошибки

Һәр кушымчаны сүз ясагыч дип санау. Укучы сүз ахырындагы һәр өлешне яңа сүз ясаучы дип уйларга мөмкин, ләкин кайбер кушымчалар грамматик форманы гына үзгәртә. Үзеңне тикшерү өчен кушымчаны алып, яңа сүзнең мәгънәсе сакланамы, шуны кара.

Тамырны сүзнең беренче өлеше белән генә тиңләү. Сүзнең башындагы өлеш һәрвакыт тамыр булмый, чөнки мәгънәле кисәкләрне урынга карап түгел, мәгънәгә карап аералар. Сүзнең тугандаш формаларын чагыштырып, төп мәгънәне саклаган өлешне табыгыз.

Ясалма сүз мәгънәсен тамыр белән генә аңлату. Мондый хатаны кушымчаның ролен исәпкә алмау китереп чыгара. Тамырны атагач, кушымча өстәгән яңа мәгънәне дә әйтеп карагыз.

Кушымча вариантларын исәпкә алмау. Татар телендә кушымча тамырдагы авазларга яраклаша, шуңа күрә бер үк кушымчаның төрле язылышы була. Сүзне әйтеп карагыз һәм -чы/-че, -лы/-ле, -лык/-лек вариантларының ярашуын тикшерегез.

Связь с другими темами

Ясалма сүзләрне аңлар өчен тамырны, кушымчаны һәм сүзнең мәгънәле кисәкләргә бүленүен белергә кирәк. Бу белем сүз төркемнәрен өйрәнгәндә, сүзнең мәгънәсен һәм төзелешен тикшергәндә кулланыла. Алга таба сүз төзелешен һәм башка сүз ясау юлларын өйрәнгәндә дә шул ук күнекмәләр кирәк була.

Что запомнить

• Ясалма сүз яңа мәгънәле сүз булып санала.
• Ясалма сүзнең төп мәгънәсен тамыр белдерә.
• Сүз ясагыч кушымча яңа сүз ясый.
• Ясалма сүзне тамырга һәм сүз ясагыч кушымчага аерып була.
• Кушымча сүзнең мәгънәсен үзгәртә яки тулыландыра.
• Кушымчаның дөрес вариантын сайлаганда татар теленең кушымчалар ярашуын исәпкә алырга кирәк.