Баш хәрефтән языла торган сүзләр

Определения и обозначения

Баш хәреф — сүзнең башында языла торган зур хәреф. Ул җөмләнең башын һәм ялгызлык исемнәрне күрсәтә. Бу төшенчә җөмлә башын һәм конкрет атаманы дөрес язарга ярдәм итә.

Ялгызлык исем — аерым кешене, урынны яки башка берәмлекне атап белдергән исем. Ул баш хәрефтән языла. Мәсәлән, Казан сүзе бер шәһәрнең исемен белдерә, шуңа күрә ул ялгызлык исем була.

Кеше исеме, фамилиясе һәм әтисенең исеме кешене аерып таныта торган ялгызлык исемнәр санала. Аларның һәркайсы баш хәрефтән языла. Бу кагыйдә бер үк исемле кешеләрне аерып күрсәтү өчен кирәк.

Географик атама — ил, шәһәр, елга, күл, тау кебек урынның ялгызлык исеме. Ул баш хәрефтән языла. Географик атама ярдәмендә без гомуми урын төрен түгел, ә билгеле бер урынны атыйбыз.

Как это устроено

Җөмләнең беренче сүзе баш хәрефтән языла, чөнки ул яңа фикернең башланганын күрсәтә. Бу кагыйдә җөмлә нинди сүз белән башлануга бәйле түгел: исем, фигыль яки башка сүз булса да, беренче хәреф зур була. Нокта, сорау һәм өндәү билгеләреннән соң килгән яңа җөмләдә дә баш хәреф кулланыла.

Кеше исемнәре, фамилияләре һәм әтисенең исемнәре билгеле бер кешене атый. Шуңа күрә алар гомуми төркемне белдергән кеше, укучы яки язучы сүзләреннән аерыла. Конкрет кешене таныта торган һәр исем өлеше баш хәрефтән языла: Муса Җәлил, Илдар Рәис улы.

Ил, шәһәр, авыл, елга һәм башка урыннарның ялгызлык атамалары баш хәрефтән языла, чөнки алар бер конкрет урынны күрсәтә. Атамада берничә сүз булса, һәр сүзне автоматик рәвештә баш хәрефтән язарга ярамый. Кагыйдәгә туры килгән атаманың беренче сүзе баш хәрефтән языла: Татарстан Республикасы.

Хайван кушаматлары билгеле бер хайванны атый, шуңа күрә алар баш хәрефтән языла: Актырнак, Мырауҗан. Әсәр, китап һәм газета исемнәре дә конкрет исем булып санала. Аларны баш хәрефтән язу укучыга гомуми сүз белән әсәр атамасын аерырга мөмкинлек бирә: «Шүрәле».

Баш хәрефне гомуми исемнән аеру өчен сүзнең нәрсәне белдерүен тикшерергә кирәк. Кеше, шәһәр, елга кебек сүзләр төрне генә атаса, алар юл хәрефеннән языла: шәһәр зур, елга тирән. Ә конкрет исемне белдерсә, баш хәреф кирәк: Казан, Идел.

Баш хәрефтән языла торган сүзләр

Таблицаны кулланганда башта сүзнең нәрсәне атавын ачыклагыз, аннары аның гомуми яки ялгызлык исем булуын тикшерегез. Әгәр сүз җөмлә башында торса, ул бу сәбәп белән дә баш хәрефтән языла. Бер сүздә берничә кагыйдә туры килсә, аларның барысын да исәпкә алыгыз.

Разбор задач

1. Җөмләдәге баш хәреф

Бирелгән җөмлә: «мин татар телен өйрәнәм.» Аны дөрес итеп күчереп язарга кирәк. Монда төп игътибар җөмләнең беренче сүзенә бирелә.

1. Җөмләнең башында торган сүзне табабыз: мин.
2. Җөмлә башындагы беренче хәрефне зур хәреф белән алыштырабыз: Мин.
3. Калган сүзләрне үзгәртмичә язабыз һәм ахырдагы ноктаны саклыйбыз.

Җавап: «Мин татар телен өйрәнәм.» Биредә Мин сүзе җөмлә башында торганга баш хәрефтән язылды. Татар телен сүзләре гомуми мәгънәдә килгән, шуңа күрә аларда өстәмә баш хәреф кирәкми.

2. Кеше исеме һәм шәһәр атамасы

Бирелгән җөмлә: «габдулла тукай казанда яшәгән.» Баш хәрефләрне кую өчен сүзләрнең нәрсәне атавын ачыкларга кирәк. Җөмлә башындагы беренче сүзне дә аерым тикшерәбез.

1. Габдулла һәм Тукай сүзләренең кеше исеме һәм фамилиясе икәнен таныйбыз.
2. Казан сүзенең шәһәр атамасы булуын билгелибез.
3. Бу сүзләрнең беренче хәрефләрен зур итеп язабыз: Габдулла Тукай Казанда.

Җавап: «Габдулла Тукай Казанда яшәгән.» Габдулла исеме һәм Тукай фамилиясе баш хәрефтән язылды. Казанда сүзе Казан шәһәренең атамасыннан ясалган, шуңа күрә ул да баш хәреф белән башлана.

3. Берничә кагыйдәне бергә куллану

Бирелгән җөмлә: «язучы габдулла тукайның “шүрәле” әсәрен татарстанда беләләр.» Биредә җөмлә башы, кеше исеме, әсәр атамасы һәм ил исеме бар. Һәр сүзнең ролен аерым тикшерү дөрес җавап табарга ярдәм итә.

1. Җөмләнең беренче сүзен зур хәрефтән язабыз: Язучы.
2. Габдулла Тукайның кеше исеме һәм фамилиясе булганга, ике сүзне дә баш хәрефтән язабыз.
3. Шүрәле әсәр исеме булганга, аны баш хәрефтән башлап, куштырнакларга алабыз.
4. Татарстан конкрет ил атамасы булганга, аны баш хәрефтән язабыз.

Җавап: «Язучы Габдулла Тукайның «Шүрәле» әсәрен Татарстанда беләләр.» Язучы сүзе җөмлә башында торганга зур хәреф белән башланды. Калган баш хәрефләр ялгызлык исемнәрне һәм әсәр атамасын күрсәтү өчен куелды.

Типичные ошибки

Җөмлә башындагы сүзне юл хәрефеннән язу — еш очрый торган хата. Аны исемнәр генә баш хәрефтән языла дигән ялгыш фикер китереп чыгара. Үзеңне тикшерү өчен җөмлә башын һәм алдагы тыныш билгесен кара.

Кеше исемен яки фамилиясен юл хәрефеннән язу да дөрес түгел. Укучы аны кеше, язучы кебек гомуми исем белән бутарга мөмкин. Сүз бер конкрет кешене атыймы дип сора, җавап «әйе» булса, баш хәреф куй.

Шәһәр, елга яки ил атамасын гомуми исем дип кабул итү баш хәрефне төшереп калдыруга китерә. Конкрет урынның исемен белдергән сүз ялгызлык атама була. Казанмы, Иделме яки Татарстанмы икәнен ачыклап, беренче хәрефен тикшер.

Баш хәрефне артык куллану да хата санала. Кайберәүләр һәр мөһим сүзне яки гомуми исемне зур хәрефтән яза. Сүзнең конкрет атама түгел, ә төрне генә белдерүен күрсәң, аны юл хәрефеннән яз.

Связь с другими темами

Баш хәрефләрне дөрес куллану өчен башта җөмлә чикләрен танырга һәм нокта, сорау, өндәү билгеләренең вазифасын белергә кирәк. Исемнәрнең гомуми һәм ялгызлык төрләрен аеру бу кагыйдәне аңлауны җиңеләйтә. Баш хәреф турындагы белем орфографиядә, диктант язганда һәм әзер текстны редакцияләгәндә кирәк.

Что запомнить

• Җөмләнең беренче сүзе баш хәрефтән языла.
• Кеше исеме, фамилиясе һәм әтисенең исеме баш хәрефтән языла.
• Ил, шәһәр, авыл, елга һәм башка урыннарның ялгызлык атамалары баш хәрефтән языла.
• Хайван кушаматлары баш хәрефтән языла.
• Әсәр һәм китап исемнәре баш хәрефтән языла.
• Гомуми исемнәр, конкрет атама булмаса, юл хәрефеннән языла.