Сүзләрне юлдан-юлга күчерү

Определения и обозначения

Юлдан-юлга күчерү — сүзнең юл ахырында иҗекләргә бүлеп киләсе юлга чыгарылуы. Мәсәлән, озын сүзнең бер өлеше беренче юлда, калган өлеше икенче юлда языла. Бу төшенчә юлда сүзләрне дөрес урнаштыру өчен кирәк.

Иҗек — сүзнең бер сузык авазы яки сузык авазга нигезләнгән әйтелеш өлеше. Сүзне әйткәндә барлыкка килгән мондый өлешләрне аерып санарга мөмкин. Иҗекләрне тану күчерү урынын дөрес билгеләргә ярдәм итә.

Иҗеккә бүлү — сүзне әйтелешенә нигезләнеп иҗекләргә аеру. Бу вакытта сүзнең ничек язылуына гына түгел, ничек әйтелүенә дә игътибар ителә. Иҗеккә бүлү юлын белмичә, сүзне дөрес күчерү мөмкин түгел.

Бер хәрефле иҗек — бер генә хәрефтән торган иҗек. Мондый иҗекне юл ахырында ялгыз калдырырга да, яңа юлга ялгыз күчерергә дә ярамый. Шуңа күрә кайбер сүзләр иҗекләргә бүленсә дә, юлдан-юлга күчерелми.

Как это устроено

Сүзләр, нигездә, иҗекләргә бүлеп күчерелә, чөнки язудагы бүленеш сүзнең әйтелешенә таяна. Иҗек сүзнең әйтелеш өлеше булганга, аны аермыйча күчерү сүзнең төзелешен саклый. Ә хәрефләр санын гына исәпләү әйтелеш белән туры килмәгән урынга китерергә мөмкин.

Күчерү урынын билгеләү өчен башта сүздәге иҗекләр санын һәм аларның чикләрен ачыкларга кирәк. Моның өчен сүзне әкрен әйтеп, нинди өлешләр белән яңгыравын тыңлыйлар. Аннары шул чикләр арасыннан бер хәрефне ялгыз калдырмый торган урын сайлана.

Бер хәрефне юл ахырында ялгыз калдырырга да, киләсе юлга ялгыз күчерергә дә ярамый. Чөнки юлда аерым калган бер хәреф сүзнең тулысынча әйтелеш өлешен күрсәтә алмый һәм язуны уңайсыз итә. Шуңа күрә иҗек чиге дөрес булса да, бер хәрефле өлеш барлыкка килсә, бу урын кулланылмый.

Ь һәм ъ билгеләре үзләреннән алдагы хәрефтән аерылмый, чөнки алар мөстәкыйль аваз белдерми һәм алдагы хәрефнең мәгънәви-аваз үзенчәлегенә бәйле. Мәсәлән, яшьлек сүзе яшь-лек рәвешендә бүленә. Куш хәрефләр дә бербөтен итеп карала, шуңа күрә аларның эчке өлешеннән юл бүлергә ярамый.

Бер иҗекле сүзләр, кыскартылмалар һәм саннар юлдан-юлга күчерелми. Бер иҗекле сүзне бүлү өчен аның эчендә табигый иҗек чиге юк, ә кыскартылма белән санның бербөтен мәгънәсе бозылырга мөмкин. Шуңа күрә урын җитмәсә, андый сүзне тулысынча киләсе юлга күчерәләр.

Сүзләрне юлдан-юлга күчерүнең төп очраклары

Таблицаны кулланганда башта сүзнең кайсы очракка керүен ачыклагыз. Аннары иҗек чиген, бер хәрефле иҗекләрне һәм аерылмый торган билгеләрне тикшерегез. Соңыннан гына дөрес һәм ярамый торган бүленешләрне чагыштырыгыз.

Разбор задач

1. «Мәктәп» сүзен юлдан-юлга күчерү мөмкинлеген күрсәтергә.

Башта сүзнең иҗекләрен табабыз, чөнки күчерү урыны хәрефләр арасындагы теләсә кайсы урын түгел. «Мәктәп» сүзе ике иҗектән тора: мәк һәм төп. Ике иҗек чиге бар, ләкин күчерү бары тик сүзнең уртасында, иҗекләр арасындагы чиктә ясала.

1. Сүзне әйтеп, сузык авазларга таянган өлешләрне аерабыз: мәк-тәп.
2. Иҗекләр арасындагы чикне табабыз: мәк белән төп өлешләре аерыла.
3. Беренче юлда «мәкт» түгел, ә беренче иҗеккә туры килгән «мә» яки сүзнең кагыйдәгә туры килгән өлеше генә түгел, ә орфографик күчерүдә кулланыла торган «мәкт-»? Юл бүлүне иҗек чигендә саклап, «мәктәп» сүзен «мәкт-әп» итеп бүлмибез.

Дөрес вариант: «мәктәп» сүзен иҗек чигендә «мәктәп»нең мәк-тәп төзелешен саклап күчерү. «Мәкт-әп» варианты дөрес түгел, чөнки ул иҗек чигенә туры килми. Сүзне юлга сыйдыру мөмкин булмаса, аны икенче юлга тулысынча күчерергә дә була.

2. «Әни» һәм «гаилә» сүзләрен юл ахырына урнаштырганда дөрес күчерү вариантларын табарга.

Бу биремдә төп кагыйдә — бер хәрефле иҗекне ялгыз калдырмау. «Әни» сүзе ә-ни булып әйтелә, ә беренче иҗек бер генә хәрефтән тора. «Гаилә» сүзендә дә иҗекләрне әйтелешкә карап тикшерергә кирәк, чөнки бер хәрефле өлешне аерып чыгару рөхсәт ителми.

1. «Әни» сүзен иҗекләргә бүләбез: ә-ни.
2. «Ә» хәрефенең ялгыз калуын тикшерәбез: ул юл ахырында да, яңа юл башында да аерым була алмый.
3. «Гаилә» сүзен әйтелешенә карап иҗекләргә аерабыз һәм бер хәрефле иҗекне билгелибез.
4. Бер хәрефле өлеш аркасында бүленеш килеп чыкса, сүзне күчермичә тулысынча бер юлда калдырабыз.

«Әни» сүзен юлдан-юлга күчерергә ярамый. «Гаилә» сүзен дә бер хәрефле иҗекне ялгыз калдырмый торган бүленеш булмаса, күчермичә язарга кирәк. Димәк, урын җитмәгәндә ике сүз дә киләсе юлга тулысынча чыгарыла.

3. Бирелгән юл бүленешләреннән дөресләрен сайларга.

Биремдә берничә кагыйдә бергә кулланыла: иҗек чиге, бер иҗекле сүзне күчермәү һәм ь, ъ билгеләрен аермавы тикшерелә. «Мәкт-әп» варианты сүзнең табигый иҗек төзелешенә туры килми. «Кит-те» иҗек чигендә ясала, ә бер иҗекле сүзне бөтен килеш калдыралар.

1. «Мәктәп» сүзенең иҗекләрен мәк-тәп дип билгелибез, шуңа күрә «мәкт-әп» бүленешен кире кагабыз.
2. Бер иҗекле сүз очраса, аны юлдан-юлга күчермибез.
3. «Китте» сүзен кит-те рәвешендә иҗек чигендә бүлү мөмкинлеген тикшерәбез.
4. Ь һәм ъ билгеләре булса, аларны алдагы хәрефтән аермыйбыз: яшь-лек, объ-ект.

Дөресләре: «кит-те» һәм ь, ъ билгеләрен алдагы хәреф белән бергә күчерү. «Мәкт-әп» дөрес түгел, ә бер иҗекле сүз бөтен килеш бер юлда кала. Шулай итеп, һәр вариантны бер генә кагыйдә белән түгел, барлык шартларны бергә исәпкә алып бәяләргә кирәк.

Типичные ошибки

Сүзне хәрефләр санына карап теләсә кайсы урыннан бүлү — иң еш очрый торган хата. Укучы юлда урын җиткән җирне генә сайлый, ләкин ул иҗек чиге булмаска мөмкин. Үзеңне тикшерү өчен сүзне башта әйтеп, иҗекләрен билгеләргә кирәк.

Бер хәрефле иҗекне юл ахырында калдырып яки киләсе юлга ялгыз күчереп кую да дөрес түгел. Бу хата сүзнең иҗеккә бүленүен күреп, бер хәрефле өлешкә аерым кагыйдә кулланмаудан килеп чыга. Һәр бүленештән соң юлларның берсендә ялгыз хәреф калмаганын тикшерегез.

Ь һәм ъ билгеләрен алдагы хәрефтән аерып күчерү аларның мөстәкыйль аваз белдермәвен истә тотмаудан килеп чыга. Билге һәрвакыт үзеннән алдагы хәреф белән бергә карала. Мисалны яшь-лек яки объ-ект рәвешендә тикшереп була.

Бер иҗекле сүзне яки кыскартылманы юлдан-юлга күчерергә тырышу да ярамый. Укучы сүздә берничә хәреф булуын күреп, аны күчерергә мөмкин дип уйлый. Сүзнең бер иҗекле, кыскартылган яки сан икәнен ачыклагач, аны бер юлда калдырырга кирәк.

Связь с другими темами

Бу теманы үзләштерү өчен сүзләрне иҗекләргә бүлүне һәм сузык авазларга нигезләнгән сүз төзелешен белергә кирәк. Кагыйдә дөрес язуга, юл ахырында сүзләрне урнаштыруга һәм язма эшләрне рәсмиләштерүгә ярдәм итә. Ул шулай ук сүз төзелеше һәм орфография белән бәйле, чөнки күчергәндә хәрефләрнең язылышы һәм билгеләрнең урыны саклана.

Что запомнить

• Сүзләр юлдан-юлга, нигездә, иҗекләп күчерелә.
• Күчерү урыны иҗек чигендә билгеләнә.
• Бер хәрефне юл ахырында ялгыз калдырырга ярамый.
• Бер хәрефне киләсе юлга ялгыз күчерергә ярамый.
• Ь һәм ъ билгеләре алдагы хәрефтән аерылмый.
• Бер иҗекле сүзләр, кыскартылмалар һәм саннар күчерелми.