Уку елында өйрәнгәннәрне ныгыту

Определения и обозначения

Сүз төркеме — сүзләрне мәгънәсе, соравы һәм грамматик билгеләре буенча берләштерү. Исем, сыйфат, фигыль кебек төрләрне аеру сүзнең җөмләдәге вазифасын аңларга ярдәм итә. Моның өчен сүзнең нәрсәне белдерүен һәм нинди сорауга җавап бирүен тикшерәләр.

Тамыр — сүзнең төп мәгънәсен белдергән һәм яңа сүзләр ясалганда саклана торган өлеш. Мәсәлән, «урманчы» сүзендә «урман» өлеше төп мәгънәне саклый. Тамырны табу сүзнең төзелешен дөрес аңларга кирәк.

Кушымча — тамырга ялганып, яңа сүз ясаучы яки сүзнең формасын үзгәртүче өлеш. «Урманчы» сүзендәге «-чы» яңа һөнәр яки шөгыль белдергән сүз ясый, ә «китаплар» сүзендәге «-лар» күплек формасын күрсәтә. Шуңа күрә кушымчаның вазифасын аерып карау мөһим.

Җөмлә кисәге — җөмләдә билгеле бер сорауга җавап биреп, аның мәгънәсен тәшкил иткән сүз яки сүзтезмә. Җөмлә кисәкләре баш һәм иярчен төрләргә бүленә. Аларны табу сүзләрнең үзара ничек бәйләнгәнен аңларга мөмкинлек бирә.

Как это устроено

Ел дәвамында өйрәнелгән материалны сүз, сүз төзелеше һәм җөмлә дәрәҗәләренә бүлеп кабатлау уңайлы, чөнки һәр дәрәҗәдә аерым сораулар куела. Сүз дәрәҗәсендә мәгънә һәм сүз төркеме тикшерелә, сүз төзелешендә тамыр белән кушымча ачыклана. Җөмлә дәрәҗәсендә сүзләрнең бәйләнеше, кисәкләре һәм тыныш билгесе карала.

Сүзне тикшергәндә башта аның мәгънәсен һәм сүз төркемен билгелиләр, чөнки сорау һәм грамматик билгеләрне белмичә тамырны да, кушымчаны да дөрес аңлап булмый. Аннары сүзнең төп мәгънәле өлеше табыла. Шуннан соң тамырга ялганган өлешләр һәм аларның вазифасы ачыклана.

Кушымча яңа сүз ясый ала: «авыл» сүзенә «-даш» кушылгач, «авылдаш» сүзе барлыкка килә. Кушымча сүз формасын да үзгәртә: «китап» сүзенә «-лар» кушылса, предметларның күплеге белдерелә, ләкин яңа сүз төркеме барлыкка килми. Димәк, кушымчаны тикшергәндә ул мәгънәне үзгәртәме яки грамматик форма гына ясыймы икәнен сорарга кирәк.

Җөмләдә сүзләр очраклы рәвештә тезелми, алар мәгънә һәм грамматика буенча бәйләнә. Баш кисәкләр төп фикерне белдерә, ә иярчен кисәкләр кемнең, нинди, кайда яки кайчан икәнен ачыклый. Сүзләргә сорау кую бу бәйләнешне күрергә һәм җөмлә кисәкләрен ялгыштырмаска ярдәм итә.

Кагыйдәне кулланганда язылышны, сүз формасын һәм тыныш билгесен бергә тикшерү кирәк, чөнки алар бер-берсе белән бәйле. Башта сүзнең дөрес язылышына, аннары кушымчаның туры килүенә игътибар ителә. Ахырда җөмләнең төре һәм әйтелү максаты билгеләнеп, тиешле тыныш билгесе куела.

Уку елында өйрәнелгән төп тел күренешләре

Таблицаны тел тикшерүе вакытында терәк итеп кулланырга була. Башта кирәкле теманы сайлап, икенче баганада нәрсәне билгеләргә кирәклеген укы, аннары сораулар ярдәмендә мисалны тикшер. Бер сүздә яки җөмләдә берничә юлны эзлекле кулланырга мөмкин.

Разбор задач

1. Сүз төркемнәрен билгеләү

Шарт: «Укучы, яшел, йөгерә, мәктәп» сүзләрен сүз төркемнәренә бүлегез һәм һәр сүзгә тиешле сорау куегыз. Сүзнең нәрсәне белдерүенә генә түгел, соравына да игътибар итегез. Шул билгеләр бергә сүз төркемен дөрес сайларга ярдәм итә.

1. «Укучы» сүзе кешене белдерә, аңа кем? соравы куела, шуңа күрә ул исем.
2. «Яшел» предметның билгесен белдерә, нинди? соравына җавап бирә, димәк, ул сыйфат.
3. «Йөгерә» эш-хәрәкәтне белдерә, нишли? соравына җавап бирә, ул фигыль.
4. «Мәктәп» предметны белдерә һәм нәрсә? соравына җавап бирә, шуңа күрә ул исем.

Җавап: укучы — исем, кем?; яшел — сыйфат, нинди?; йөгерә — фигыль, нишли?; мәктәп — исем, нәрсә?

2. Тамыр һәм кушымчаларны табу

Шарт: «Эшчеләр, авылдаш, китаплар» сүзләрендә тамыр һәм кушымчаларны аерыгыз. Һәр кушымчаның яңа сүз ясавынмы, әллә сүз формасын үзгәртүенме ачыклагыз. Моның өчен сүзне мәгънәле өлешләргә бүлеп, башлангыч сүз белән чагыштырыгыз.

1. «Эшчеләр» сүзендә «эш» тамыр, «-че» яңа сүз ясаучы кушымча, «-ләр» күплекне белдерүче форма кушымчасы.
2. «Авылдаш» сүзендә «авыл» тамыр, «-даш» бер урында яшәүче яки берәр нәрсәдәш кешене белдергән яңа сүз ясаучы кушымча.
3. «Китаплар» сүзендә «китап» тамыр, «-лар» күплек формасын белдерә.

Җавап: эш-челәр, авыл-даш, китап-лар. «-че» һәм «-даш» яңа сүз ясый, «-ләр» һәм «-лар» сүз формасын үзгәртә.

3. Тулы тел тикшерүе

Шарт: «Кечкенә балалар мәктәп бакчасында агачлар утырттылар» җөмләсенә тулы тел тикшерүе үткәрегез. Эшне сүз төркемнәреннән башлап, сүз төзелеше һәм җөмлә кисәкләренә күчегез. Соңында җөмлә ахырындагы тыныш билгесен тикшерегез.

1. Сүз төркемнәрен билгелибез: «кечкенә» — сыйфат, «балалар» — исем, «мәктәп» — исем, «бакчасында» — исем, «агачлар» — исем, «утырттылар» — фигыль.
2. Тамыр һәм кушымчаларны табабыз: кечкенә; бала-лар; мәктәп; бакча-сында; агач-лар; утырт-ты-лар. Кушымчаларның бер өлеше сүз ясый, икенче өлеше сан, килеш яки заманны белдерә.
3. Җөмлә кисәкләрен ачыклыйбыз: «балалар» — баш кисәк, кем?; «утырттылар» — баш кисәк, нишләделәр?; «кечкенә», «мәктәп бакчасында», «агачлар» — иярчен кисәкләр.
4. Җөмлә хәбәр итү максатыннан әйтелә, шуңа күрә ахырына нокта куела.

Җавап: җөмләдә сүз төркемнәре, тамыр һәм кушымчалар, баш һәм иярчен кисәкләр ачыкланды; ахырында нокта куела. Тулы тикшерү һәр адымны алдагы нәтиҗәгә таянып башкарудан тора.

Типичные ошибки

Сүз төркемен бары тик мәгънәгә карап билгеләү — еш очрый торган хата. Укучы сүзнең нәрсәне белдерүен күрә, ләкин сорауны һәм грамматик билгеләрне тикшерми; үзеңне тикшерү өчен һәр сүзгә сорау куй.

Тамыр белән кушымчаны бутыйлар, чөнки сүзнең барлык өлешләре дә бердәй мөһим кебек күренә. Тамыр төп мәгънәне саклый, кушымча исә яңа мәгънә яки форма өсти; сүзне охшаш сүзләр белән чагыштырып кара.

Җөмләдәге һәр сүзне баш кисәк дип санау фикернең үзәген табарга комачаулый. Башта кем? нәрсә? нишли? сораулары белән төп кисәкләрне билгелә, аннары калган сүзләргә сорау куй.

Тыныш билгесен җөмләнең төрен ачыкламыйча кую да дөрес түгел. Кайберәүләр җөмлә ахырында пауза булганга гына билге сайлый; башта хәбәр, сорау яки өндәү интонациясен ачыкла.

Связь с другими темами

Бу теманы үзләштерү өчен сүз төркемнәре, сүз төзелеше, сүз формалары һәм җөмлә кисәкләре турындагы кагыйдәләрне белергә кирәк. Алар диктант, изложение һәм сочинение язганда сүзләрне дөрес кулланырга, кушымчаларны һәм тыныш билгеләрен тикшерергә ярдәм итә. Киләсе елда катлаулырак морфологик һәм синтаксик анализ ясаганда шушы эзлеклелек нигез булып хезмәт итә.

Что запомнить

• Сүзне тикшерүне аның мәгънәсен һәм соравын ачыклаудан башлыйлар.
• Сүзнең төп мәгънәле өлеше — тамыр.
• Кушымча яңа сүз ясый яки сүз формасын үзгәртә ала.
• Җөмләдә сүзләр үзара мәгънә һәм грамматика буенча бәйләнә.
• Җөмлә кисәкләрен сораулар ярдәмендә билгелиләр.
• Тыныш билгесе җөмләнең төзелешенә һәм әйтелү максатына бәйле.
• Телне дөрес куллану өчен кагыйдәне генә түгел, тикшерү тәртибен дә истә тотарга кирәк.