Өндәү (боеру) җөмлә

Определения и обозначения

Боеру җөмлә — эшкә өндәүне, боеруны, үтенүне, киңәшне яки чакыруны белдерә торган җөмлә. Башкача әйткәндә, ул тыңлаучыга нинди дә булса эшне башкарырга юнәлтелә. Бу төшенчә җөмләнең нәрсә турында хәбәр итүен түгел, ә сөйләүченең тыңлаучыга нинди максат белән мөрәҗәгать итүен аңларга ярдәм итә.

Боерык фигыль — боеру җөмләнең төп хәбәрен белдерә торган фигыль формасы. Ул зат һәм сан буенча үзгәрә, шуңа күрә эшнең бер кешегә яки берничә кешегә юнәлгәнен күрсәтә ала. Хәбәрне табу җөмләнең мәгънәсен һәм боерыкның кемгә адресланганын ачыкларга кирәк.

Эндәш сүз — җөмләдә мөрәҗәгать ителгән кешене яки кешеләрне белдерә торган сүз. Ул җөмләнең башында, уртасында яки ахырында килергә мөмкин һәм җөмлә кисәге саналмый. Эндәш сүзне тану мөрәҗәгатьне эшне башкаручыны белдергән ия белән бутамаска ярдәм итә.

Боеру җөмлә ахырындагы тыныш билгесе — җөмләнең әйтелү максатына һәм интонациясенә карап сайлана торган нокта яки өндәү билгесе. Тыныч әйтелеш нокта белән, көчле хис яки кискен өндәү өндәү билгесе белән күрсәтелә. Дөрес билге укучыга җөмләне нинди тавыш белән укырга кирәклеген аңлата.

Как это устроено

Боеру җөмләнең төп максаты — тыңлаучыны берәр эш башкарырга өндәү. Сөйләүче тыңлаучыдан гамәл көткәнгә, җөмләдә хәбәр итү түгел, ә эшкә юнәлдерү өстенлек итә. Әмма кешеләр бер-берсе белән төрле мөнәсәбәттә сөйләшә, шуңа күрә өндәү боеру гына булмый: ул үтенү, киңәш яки чакыру рәвешен дә ала.

Боеру җөмләнең хәбәрендә боерык фигыль килә, чөнки җөмләнең үзәгендә башкарылырга тиешле эш тора. Фигыльнең зат һәм сан формасы бу эшнең кемгә кушылганын белергә мөмкинлек бирә. Мәсәлән, «укы» формасы бер кешегә, ә «укыгыз» формасы берничә кешегә яки хөрмәт белән мөрәҗәгать ителгән кешегә юнәлергә мөмкин. Шуңа күрә хәбәрне табу гына түгел, аның формасына да игътибар итү кирәк.

Бер үк эшне турыдан-туры кушарга да, йомшак итеп үтенергә дә мөмкин, чөнки боерыкның көче бер генә фигыльгә бәйле түгел. Сүз сайланышы һәм интонация сөйләүченең мөнәсәбәтен күрсәтә: кыска, кискен әйтелеш боеру төсмерен көчәйтә, ә йомшак сүзләр һәм тыныч тавыш үтенечне белдерә ала. Димәк, җөмләне аңлаганда фигыль формасын гына түгел, бөтен әйтелешне дә исәпкә алырга кирәк.

Эндәш сүз тыңлаучыга кем мөрәҗәгать ителгәнен белдерә, ләкин ул эшне башкаручы буларак җөмлә кисәге вазифасын үтәми. Шуңа күрә эндәш сүзне ия дип билгеләү дөрес түгел: ул сөйләмдәге мөрәҗәгатьне генә атый. Эндәш сүз җөмләнең башында, уртасында яки ахырында килә ала, ә язуда ул үз урынына карап өтерләр белән аерыла.

Боеру җөмләнең ахырын зөв билгеләү өчен, аны ничек хэл белән әйтелгәнен исәпкә алырга кирәк. Тыныч интонация белән әйтелгән җөмләдә өстәмә көчле хис сизелми, шуңа күрә нокта куела. Ә кискен өндәү яки көчле хис булганда өндәү билгесе кирәк. Димәк, боеру мәгънәсе үзе генә һәрвакыт өндәү билгесен таләп итми.

Боеру җөмләнең мәгънәсе, грамматик билгеләре һәм тыныш билгесе

Таблицаны кулланганда башта җөмләнең нинди мәгънә белдерүен ачыклагыз, аннары хәбәрнең боерык фигыль булуын тикшерегез. Соңгы багана тыныш билгесен мәгънәгә генә карап түгел, интонацияне дә исәпкә алып сайларга кирәклеген күрсәтә. Бер үк төрдәге җөмлә тыныч та, көчле өндәү белән дә әйтелергә мөмкин.

Разбор задач

1. «Китапны укы.»

Условие. Җөмләнең төрен билгеләргә, хәбәрен табарга һәм фигыльнең кемгә юнәлгәнен әйтергә. Башта җөмләдә нинди эш тәкъдим ителүен ачыклыйбыз. Аннары шул эшне белдергән сүзнең фигыль формасына игътибар итәбез.

1. «Китапны укы» дигәндә тыңлаучыга китап уку тәкъдим ителә, димәк, җөмлә эшкә өнди.
2. «Укы» сүзе башкарылырга тиешле эшне белдерә һәм боерык фигыль булып килә; ул — хәбәр.
3. «Укы» формасы бер кешегә юнәлгән, шуңа күрә боерыкның адресаты — бер тыңлаучы.

Ответ. Бу — тыныч интонацияле боеру җөмлә; «укы» — хәбәр, эш бер кешегә юнәлгән. Җөмлә ахырындагы нокта тыныч әйтелешне күрсәтә. Әгәр шул ук сүз кискен өндәү белән әйтелсә, ахырында өндәү билгесе булырга мөмкин.

2. «Балалар, тәрәзәне ачыгыз!»

Условие. Эндәш сүзне һәм хәбәрне билгеләргә, тыныш билгеләрен аңлатырга. Җөмләдә кемгә мөрәҗәгать ителгәнен һәм нинди эш башкарырга кушылганын аерым табабыз. Аннары өтер белән ахырын ямар интонация күрсәтүен тикшерәбез.

1. «Балалар» сүзе кемгә мөрәҗәгать ителгәнен атый, шуңа күрә ул — эндәш сүз, ия түгел.
2. «Ачыгыз» сүзе тәрәзәне ачу эшен белдерә һәм боерык фигыль формасында килгән хәбәр булып тора.
3. Эндәш сүз җөмлә башында торганга күрә аннан соң өтер куела; көчле өндәүне белдергән җөмлә ахырында өндәү билгесе языла.

Ответ. «Балалар» — эндәш сүз, «ачыгыз» — хәбәр. Эндәш сүздән соңгы өтер мөрәҗәгатьне җөмләнең калган өлешеннән аера, ахырдагы өндәү билгесе кискен интонацияне күрсәтә. «Балалар» сүзен ия дип санарга ярамый, чөнки ул эшне башкаручы җөмлә кисәге түгел.

3. «Ярдәм ит.» дигән боерыкны үтенеч итеп яңадан әйтү

Условие. Боерыкны үтенеч итеп үзгәртеп әйтергә һәм мәгънә аермасын аңлатырга. Башта беренче җөмләнең турыдан-туры кушу рәвешендә яңгыравын билгелибез. Аннары үтенечне йомшартучы сүз сайлап, фигыль формасына һәм интонациягә игътибар итәбез.

1. «Ярдәм ит» җөмләсендә эш турыдан-туры кушыла, ә фигыль бер кешегә юнәлгән.
2. Үтенеч төсмере өстәү өчен «Зинһар, ярдәм итегез» дип әйтергә мөмкин; «зинһар» сүзе мөрәҗәгатьне йомшарта.
3. «Итегез» формасы әдәпле мөрәҗәгатьне белдерә, ә тыныч интонация үтенечне кискен боерык итеп яңгыратмый.

Ответ. Үтенеч варианты: «Зинһар, ярдәм итегез». Беренче җөмләдә турыдан-туры боеру төсмере көчлерәк, икенчесендә эшне әдәпле итеп сорыйлар. Аерма сүз сайланышы, фигыль формасы һәм интонация белән бирелә.

Типичные ошибки

Кайбер укучылар һәр боеру җөмләне кискен боеру дип аңлата. Моның сәбәбе — җөмлә исемендәге «боеру» сүзенә генә таяну һәм интонацияне исәпкә алмау. Үзеңне тикшерү өчен, җөмлә киңәш, үтенү яки чакыру була аламы дип сора; «Зинһар, ярдәм итегез» — үтенеч мисалы.

Эндәш сүзне ия дип санау — еш очрый торган хата, чөнки ул җөмләдә кешене атый һәм кайвакыт җөмлә башында тора. Ләкин эндәш сүз тыңлаучыга мөрәҗәгатьне генә белдерә, ә ия эшне башкаручыны җөмлә кисәге итеп атый. «Балалар, тәрәзәне ачыгыз!» җөмләсендә «балалар»га мөрәҗәгать итәләр, шуңа күрә ул ия түгел.

Эндәш сүз янындагы өтерне төшереп калдыру да дөрес түгел. Укучы сүзне җөмләнең гадәти өлеше итеп кабул итеп, аның мөрәҗәгать икәнен андый алырга мөмкин. Кемгә эндәшүне ачыклагыз һәм сүзнең урынын тикшерегез: башта килсә, аннан соң өтер куела, уртада яки ахырда килсә, ул тиешле яктан өтер белән аерыла.

Барлык боеру җөмләләр ахырына өндәү билгесе кую дөрес түгел. Бу хата өндәү мәгънәсен һәрвакыт көчле интонация белән бәйләүдән килеп чыга. Җөмләне тыныч итеп укып карагыз: көчле хис яки кискен өндәү булмаса, ахырында нокта куела.

Связь с другими темами

Боеру җөмләне аңлар өчен, җөмләләрнең әйтү максаты буенча төрләрен һәм җөмлә ахырындагы тыныш билгеләрен белү кирәк. Бу белем җөмләнең боеру, үтенү яки киңәш мәгънәсен танырга, нокта белән өндәү билгесен аерырга ярдәм итә. Интонациягә игътибар итү язуда тыныш билгесен дөрес сайлау өчен кирәк.

Фигыльнең боерык төркемчәсе һәм аның зат-сан формалары боеру җөмләнең хәбәрен аңларга ярдәм итә. Фигыльнең формасына карап эшнең кемгә юнәлгәнен ачыкларга мөмкин. Шуңа күрә хәбәрне тапкач, аның формасын да тикшерү файдалы.

Эндәш сүз һәм аның янындагы тыныш билгеләре турындагы белемнәр мөрәҗәгатьне дөрес язарга һәм сөйләмдә урынлы кулланырга булыша. Эндәш сүзне ия белән бутамас өчен, аның җөмләдә нинди эш башкаруын тикшерегез. Ул тыңлаучыга мөрәҗәгать итә, әмма җөмлә кисәге булмый.

Что запомнить

• Боеру җөмлә эшкә өнди.
• Боеру җөмлә боеру, үтенү, киңәш яки чакыруны белдерә ала.
• Аның төп хәбәрен гадәттә боерык фигыль белдерә.
• Боерык фигыльнең формасы эшнең кемгә юнәлгәнен күрсәтә.
• Эндәш сүз җөмлә кисәге түгел.
• Җөмлә ахырында нокта да, өндәү билгесе дә куелырга мөмкин.