"Татарский язык (Татар теле) учебник для образовательных организаций с обучением на русском языке, для изучающих татарский язык как родной (на русском и татарском языках) (в 2 частях)", Мияссарова И.Х., Файзрахманова К.Ф.
Сөйләм этикасы — кешеләргә бер-берсен хөрмәт итеп, әдәпле аралашырга ярдәм итә торган кагыйдәләр. Ул исәнләшү, танышу, үтенеч белдерү, рәхмәт әйтү һәм саубуллашу кебек очракларда кирәк. Этикет сүзләрен сөйләшү максатына, әңгәмәдәшкә һәм шартларга карап сайлыйлар. Сүзләрне урынлы интонация белән әйтү дә мөһим: шул чакта сөйләм игътибарлы һәм табигый яңгырый.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Сөйләм этикасы — аралашканда кешеләрне хөрмәт итүгә һәм әдәпле сөйләшүгә ярдәм итә торган кагыйдәләр. Алар нәрсә әйтүне генә түгел, ә кемгә һәм ничек әйтүне дә билгели. Бу төшенчәне белү сөйләмне тупас яки урынсыз итмәскә булыша. Шулай итеп, әңгәмәдәш белән яхшы мөнәсәбәт саклана.
Этикет сүзләре — исәнләшү, рәхмәт белдерү, гафу үтенү һәм үтенечне әдәпле әйтү өчен кулланыла торган сүзләр һәм әйтелмәләр. Мәсәлән, «исәнмесез», «рәхмәт», «гафу итегез», «зинһар» — шундый сүзләр. Алар сөйләүченең әңгәмәдәшкә мөнәсәбәтен күрсәтә. Кайсы сүзнең кирәклеген аңлау сөйләшүдә үзеңне ышанычлы тотарга ярдәм итә.
Мөрәҗәгать итү формасы — әңгәмәдәшкә аның яшен, дәрәҗәсен һәм сөйләшү шартларын исәпкә алып эндәшү рәвеше. Кешегә исеме белән, хөрмәтле сүз өстәп яки «Сез» дип мөрәҗәгать итәргә мөмкин. Таныш булмаган кешегә һәм якын дуска бертөрле эндәшмәүнең сәбәбе — араларындагы мөнәсәбәт төрле булу. Дөрес форманы сайлау хөрмәтне белдерә.
Сөйләм ситуациясе — сөйләшүчеләр, аралашу максаты һәм шартлары сөйләм рәвешен билгели торган очрак. Мәсәлән, укытучыдан ярдәм сорау белән дустыңнан китап сорау бер үк ситуация түгел. Кем белән, кайда һәм ни өчен сөйләшүеңне аңлау кирәкле сүзләрне сайларга булыша. Шул рәвешле фикереңне аңлаешлы һәм урынлы итеп җиткерәсең.
Сөйләм этикасы аралашуны җиңеләйтә, чөнки әдәпле сүзләр сөйләшүнең ничек башлануын һәм дәвам итүен күрсәтә. Исәнләшү әңгәмәдәшкә игътибар итүеңне белдерә, ә рәхмәт әйтү аның ярдәме өчен рәхмәтле булуыңны күрсәтә. Мондый сүзләр булмаса, әйтелгән фикер дөрес булса да, сөйләүче салкын яки тупас күренергә мөмкин. Шуңа күрә әдәпле сөйләм мәгълүмат тапшыру белән бергә кешеләр арасындагы мөнәсәбәтне дә саклый.
Исәнләшү, танышу һәм саубуллашу сүзләре сөйләшүнең төрле өлешләренә туры килә. Очрашканда исәнләшәләр, әңгәмәдәшләр таныш булмаса, үзләрен тәкъдим итәләр, аерылышканда саубуллашалар. Бу эзлеклелек аралашуны аңлаешлы итә, чөнки һәр сүзнең үз урыны бар. Әйтелмәне сайлаганда кем белән очрашуыңны һәм очрашуның рәсми яки иркен булуын исәпкә ал. Бер үк сүз һәр шартта да урынлы булмаска мөмкин.
Рәхмәт, гафу үтенү һәм үтенеч белдерү сүзләре сөйләүченең әңгәмәдәшкә мөнәсәбәтен күрсәтә. Ярдәм алгач «рәхмәт» дип әйтү игътибарны тану була, ә уңайсызлык тудырганда гафу үтенү җаваплылыкны күрсәтә. Үтенечне «зинһар» дип йомшарту аны боерыкка охшатмый. Сүзне дөрес сайлау гына җитми: тыныч һәм игътибарлы интонация дә кирәк, чөнки кырыс тавыш әдәпле сүзнең тәэсирен киметергә мөмкин.
Олы кешегә, яшьтәшкә һәм таныш булмаган кешегә мөрәҗәгать иткәндә бер үк форманы куллану һәрвакыт урынлы түгел. Сөйләүче әңгәмәдәшнең яшен һәм үзара якынлык дәрәҗәсен исәпкә ала, чөнки бу кешеләрнең бер-берсен ничек кабул итүенә тәэсир итә. Шикләнсәң, башта хөрмәтле форманы сайлау куркынычсызрак. Әңгәмәдәш үзе иркенрәк сөйләшергә тәкъдим итсә, аралашу рәвешен үзгәртергә мөмкин.
Бер үк фикерне төрле сүзләр белән әйтеп була, ләкин иң уңайлы вариант сөйләшү максатына һәм шартларына бәйле. Дустыңнан китап сораганда иркенрәк әйтелмә ярый, ә укытучыга шул ук үтенечне хөрмәтлерәк формада җиткерү урынлы. Урын да әһәмиятле: сыйныфтагы сөйләшү белән рәсми очрашудагы сөйләмнең таләпләре аерылырга мөмкин. Сүзләрне сайлар алдыннан «Кемгә әйтәм? Нәрсә өчен әйтәм? Кайда сөйләшәм?» дип уйлау хатаны киметә.
| Сөйләшү максаты | Кулланыла торган әйтелмәләр | Нәрсәгә игътибар итәргә |
|---|---|---|
| Исәнләшү | «Исәнмесез», «Сәлам» | Әңгәмәдәшне һәм очрашу шартын исәпкә алырга. |
| Танышу һәм мөрәҗәгать итү | «Минем исемем…», «Сезгә ничек мөрәҗәгать итим?» | Исемен сорарга, хөрмәтле эндәшү формасын сайларга. |
| Үтенеч белдерү | «Зинһар», «… биреп тора аласыңмы?» | Боерык бирмичә, йомшак итеп сорарга. |
| Рәхмәт әйтү | «Рәхмәт», «Бик зур рәхмәт» | Ярдәмне кабул иткәч рәхмәт белдерергә. |
| Гафу үтенү | «Гафу итегез», «Гафу үтенәм» | Уңайсызлык тудырганда җаваплылык күрсәтергә. |
| Саубуллашу | «Сау булыгыз», «Сау бул» | Сөйләшүне тәмамлаганда урынлы әйтелмә кулланырга. |
Таблицадан башта аралашу максатына туры килгән юлны тап, аннары әңгәмәдәшеңә һәм шартларга туры килгән әйтелмәне сайла. Бер үк максат өчен берничә вариант булырга мөмкин. Аларны әйткәндә интонациянең дә әдәпле булуын тикшер.
Шарт: укучы мәктәпкә кергәндә укытучысы белән очраша; исәнләшү һәм саубуллашу әйтелмәләрен сайларга кирәк. Башта кем белән сөйләшүеңне билгелә: укытучы — олы кеше, шуңа күрә хөрмәтле форма урынлы. Аннары очрашу мизгелен һәм аерылышу мизгелен аерып кара. Аларга төрле әйтелмәләр кирәк.
Җавап: очрашканда «Исәнмесез, апа/абый!» дип әйтергә мөмкин, ә аерылышканда «Сау булыгыз!» дияргә кирәк. Мөрәҗәгатьне сайлаганда укытучыга карата кулланыла торган хөрмәтле сүзне һәм конкрет шартны исәпкә ал. Әдәпле исәнләшү сөйләшүне дустанә башларга ярдәм итә.
Шарт: дустыңнан китап биреп торуын сорау өчен бер әдәпсез һәм бер әдәпле вариант төзергә кирәк. Ике җөмләне чагыштырганда аларның мәгънәсе генә түгел, ә ничек яңгыравы да мөһим. Боерык рәвешендәге сүзләр дустыңның теләген исәпкә алмый кебек ишетелә. Әдәпле вариантта үтенеч итеп сорау һәм «зинһар» сүзен куллану урынлы.
Җавап: әдәпсез вариант — «Китабыңны бир!», әдәпле вариант — «Зинһар, китабыңны биреп тора аласыңмы?» Соңгы җөмләдә «зинһар» сүзе һәм сорау формасы үтенечне йомшарта. Дуска мөрәҗәгать итү иркен булса да, әдәпле сөйләү кирәк.
Шарт: яңа сыйныфташ белән сөйләшкәндә исәнләшергә, үзеңне таныштырырга, әңгәмәдәшкә мөрәҗәгать итәргә һәм саубуллашырга кирәк. Бу — берничә өлештән торган сөйләм ситуациясе, шуңа күрә әйтелмәләрне эзлекле куллан. Сыйныфташ яшьтәш булса да, аның исемен белмәгәнгә күрә башта хөрмәтле һәм ягымлы сөйләшү дөрес. Әңгәмә барышында исеме белән мөрәҗәгать итү танышуны үрчетә.
Җавап: «Сәлам! Минем исемем Айгөл. Ә синең исемең ничек? Танышуыма шатмын. Сау бул!» Бу диалогта исәнләшү, танышу һәм саубуллашу үз урыннарында кулланыла. Яңа танышның исемен сорау һәм игътибар белән тыңлау да әдәпле аралашуның бер өлеше.
Сөйләшүне исәнләшмичә башлау. Бу әңгәмәдәшкә игътибарсызлык булып күренергә мөмкин, чөнки очрашуның беренче мизгелендә кешене танып, аңа эндәшү гадәте бар. Мондый хатаны ашыкканда яки сүзне шунда ук әйтергә тырышканда ясыйлар. Үзеңне тикшер: сүз башлар алдыннан әңгәмәдәшеңә исәнләштеңме?
Олы кешегә һәм яшьтәшкә бер үк рәвештә мөрәҗәгать итү. Бу аралашучылар арасындагы мөнәсәбәтне исәпкә алмау сәбәпле урынсыз яңгырарга мөмкин. Кеше таныш булмаганда яки олырак булганда яшьтәшкә генә хас иркен форма белән эндәшү әдәпсезлек булып кабул ителә. Үзеңне тикшер: әңгәмәдәшнең яшен, таныш булу-булмавыгызны һәм сөйләшү урынын исәпкә алдыңмы?
Үтенечне боерык рәвешендә әйтү. «Бир!» яки «Алып кил!» дигән сүзләр әңгәмәдәшнең теләген сорамыйча таләп иткән кебек яңгырый. Бу хатаны кирәкле әйберне тиз алырга теләгәндә ясарга мөмкин. Үзеңне тикшер: үтенечтә «зинһар» сүзен һәм йомшак сорау формасын кулландыңмы?
Этикет сүзләрен урынсыз яки артык күп куллану. Һәр җөмлә саен бер үк әдәп сүзләрен кабатлау сөйләмне ясалма итә, ә урынсыз сүз ситуациягә туры килми. Моның сәбәбе — әдәплелекне сүзләр санын арттыру дип аңлау. Үзеңне тикшер: һәр әйтелмә сөйләшү максатына хезмәт итәме, аны бер тапкыр әйтү җитмиме?
Сөйләм этикасын яхшырак аңлау өчен сүз төркемнәрен, мөрәҗәгать сүзләрен һәм җөмләдә интонациянең ролен белү файдалы. Бу белемнәр кемгә эндәшүне һәм җөмләне ничек әйтүне дөрес сайларга ярдәм итә. Этикет кагыйдәләре диалог төзегәндә, хат һәм хәбәр язганда, татар телендә көндәлек аралашканда кулланыла. Алар тел нормаларын һәм сөйләм культурасының башка кагыйдәләрен өйрәнүгә дә нигез булып тора.
Сөйләм этикасы нәрсә ул?
Сөйләм этикасы — аралашканда кешеләрне хөрмәт итәргә һәм әдәпле сөйләшергә ярдәм итә торган кагыйдәләр. Алар исәнләшү, мөрәҗәгать итү, үтенеч белдерү һәм саубуллашу кебек очракларда кулланыла.
Ни өчен сөйләшүне исәнләшүдән башларга кирәк?
Исәнләшү әңгәмәдәшкә игътибар күрсәтә һәм сөйләшүне башларга әзер булуыңны белдерә. Исәнләшмичә сүз башлау кайчак әдәпсезлек яки игътибарсызлык булып күренергә мөмкин.
Олы кешегә һәм яшьтәшкә ничек мөрәҗәгать итәргә?
Олы кешегә гадәттә хөрмәтле формада мөрәҗәгать итәләр, мәсәлән, «Сез» дип эндәшәләр. Яшьтәш белән аралашканда иркенрәк форма урынлы булырга мөмкин, ләкин таныш булмаган кешегә һәрвакыт әдәп сакларга кирәк.
Үтенечне татар телендә ничек әдәпле белдерергә?
Үтенечне боерык итеп түгел, ә йомшак формада әйтергә кирәк. «Зинһар, китабынны биреп тор әле» яки «Зинһар, китабыңны биреп тора аласыңмы?» дип сорарга мөмкин.
Этикет сүзләрен теләсә кайсы сөйләм ситуациясендә кулланып буламы?
Этикет сүзләрен урынлы очракта кулланалар: исәнләшү — очрашканда, рәхмәт — ярдәм алгач, гафу үтенү — уңайсызлык тудырганда. Сүзләрне кирәкмәгән урында яки бер-бер артлы артык күп куллану ясалма яңгырарга мөмкин.
Сөйләм этикасы
