Әйтелеше бертөрле, мәгънәләре башка сүзләр — омонимнар

Определения и обозначения

Омонимнар — әйтелеше бертөрле, ә мәгънәләре төрле булган сүзләр. Мәсәлән, «яз» сүзе ел фасылын да, язу эшен башкарырга кушуны да белдерә. Димәк, охшаш яңгыраш сүзләрнең мәгънәсе дә бер дигән сүз түгел.

Омонимик сүз — бер үк сүз формасының төрле мәгънәләрдә кулланылуы. Сүзнең тышкы күренеше үзгәрми, әмма җөмләдә ул башка төшенчәне белдерә. Бу төшенчә бер сүзнең төрле кулланылышларын чагыштырырга ярдәм итә.

Контекст — сүзне чолгап алган һәм аның мәгънәсен ачыкларга ярдәм иткән җөмләдәге башка сүзләр. Омонимның мәгънәсен аерым торганда түгел, ә җөмлә эчендә билгеләү дөресрәк. Контекстны исәпкә алу сөйләмне һәм текстны ялгыш аңлаудан саклый.

Күпмәгънәле сүз — берничә мәгънәгә ия булган, ләкин бу мәгънәләре үзара бәйләнгән сүз. Мәсәлән, «баш» сүзе кешенең башын да, тау башын да белдерә ала, чөнки ике мәгънәдә дә «өстәге өлеш» төшенчәсе бар. Ә омонимнарда мондый уртак бәйләнеш булмый.

Как это устроено

Омонимнар бертөрле әйтелә, чөнки аларның аваз составы бер үк була, ләкин төрле төшенчәләрне белдерә. Мәсәлән, «яз» сүзен ишеткәндә аның ел фасылынмы, әллә боерыкны белдерүен шунда ук аерып булмый. Бу аерма сүзнең яңгырашында түгел, ә мәгънәсендә күренә.

Бер үк аваз составындагы сүзләр сөйләмдә җөмлә ярдәмендә аңлашыла. Җөмләдәге башка сүзләр омоним белән нинди бәйләнеш барлыгын күрсәтә: «җитте» ел фасылына, «дәфтәргә» һәм эшне белдергән сүзләргә бәйләнә. Шуңа күрә контекст тыңлаучыга яки укучыга кирәкле мәгънәне сайларга мөмкинлек бирә.

Омонимның төрле мәгънәләре кайчак төрле сүз төркемнәренә карый. «Кара күлмәк»тә кара нинди? дигән сорауга җавап бирә һәм сыйфат була, ә «тәрәзәгә кара»да эш-хәрәкәтне белдерә һәм фигыль була. Сүзнең җөмләдәге ролен тикшерү мәгънәне генә түгел, грамматик төркемне дә дөрес билгеләргә ярдәм итә.

«Яз җитте» җөмләсендә «яз» ел фасылын аңлата, чөнки аның янында фасылның башлануын белдергән «җитте» сүзе тора. «Җөмләне дәфтәргә яз» җөмләсендә ул язу эшен башкарырга куша, моны «җөмләне» һәм «дәфтәргә» сүзләре күрсәтә. Бер үк формадагы сүзнең ике мәгънәсе контекст алышыну белән ачыклана.

Омонимнарны күпмәгънәле сүзләрдән аеру өчен мәгънәләр арасында бәйләнеш бармы икәнен тикшерәләр. Күпмәгънәле сүздә мәгънәләр уртак билге яки образ аша тоташа, ә омонимнар очраклы рәвештә генә бертөрле яңгырый. Шуңа күрә сүзләрне чагыштырганда яңгырашка гына түгел, мәгънә мөнәсәбәтенә дә карарга кирәк.

Омонимнарның мәгънәләре контекстта

Таблицаны кулланганда башта омоним сүзне табыгыз, аннары аның һәр җөмләдә нинди мәгънә белдерүен чагыштырыгыз. Соңгы багана контекстның шул мәгънәне ничек ачыклавын күрсәтә. Сүзнең җөмләдәге роленә игътибар итсәгез, сыйфатны фигыльдән дә аера аласыз.

Разбор задач

1. «Яз җитте» һәм «Җөмләне дәфтәргә яз» җөмләләрендәге «яз» сүзләренең мәгънәләрен билгелә.

Биремдә бер үк формадагы сүзнең ике җөмләдә ничек үзгәрүен ачыкларга кирәк. Сүзләрнең тышкы яктан охшаш булуы мәгънәләре дә бер дигәнне аңлатмый. Шуңа күрә һәр очракта омонимны аның янындагы сүзләр белән бәйләп карыйбыз.

1. «Яз җитте» җөмләсендә «җитте» сүзенең нәрсәгә караганын табабыз.
2. Ел фасылларының килүе турында әйтелгәнгә, «яз» монда ел фасылын белдерә.
3. Икенче җөмләдә «дәфтәргә» сүзе язу эшенең урынын күрсәтә, ә «яз» шул эшне башкарырга куша.

Җавап: беренче җөмләдә «яз» — ел фасылы, икенче җөмләдә «яз» — язуны башкарырга кушуны белдергән фигыль.

2. «Кара күлмәк» һәм «Тәрәзәгә кара» сүзтезмәләрендәге «кара» сүзләрен чагыштыр.

Монда «кара» сүзенең нинди сүзгә бәйләнгәнен һәм нинди сорауга җавап биргәнен тикшерәбез. Беренче сүзтезмәдә ул предметның билгесен, икенчесендә эш-хәрәкәтне аңлата. Димәк, әйтелеше бертөрле булса да, кулланылышы һәм сүз төркеме төрле.

1. «Кара күлмәк»тә «кара» сүзе күлмәкнең төсен атый һәм «нинди?» соравына җавап бирә.
2. Шуңа күрә ул сыйфат була һәм төс мәгънәсен белдерә.
3. «Тәрәзәгә кара»да «кара» кешегә эш башкарырга куша, «нәрсә эшлә?» соравына җавап бирә һәм фигыль була.

Җавап: «кара күлмәк»тә кара — төсне белдергән сыйфат, «тәрәзәгә кара»да кара — карарга кушкан фигыль.

3. «Яз җитте. Дустыма хат яз» җөмләләрендә бер үк әйтелешле сүзләрнең бәйләнешен аңлат.

Башта ике «яз» сүзенең җөмләләрдәге мәгънәсен ачыклыйбыз. Аннары бу мәгънәләр арасында уртак төшенчә бармы-юкмы икәнен тикшерәбез. Шул рәвешле омонимнарны күпмәгънәле сүзләрдән аерырга мөмкин.

1. «Яз җитте»дә «яз» ел фасылын, «хат яз»да язу эшен башкарырга кушуны белдерә.
2. Ике мәгънә дә контекст ярдәмендә ачыклана: беренчесе «җитте», икенчесе «хат» сүзе белән бәйләнгән.
3. Ел фасылы белән язу гамәле арасында уртак мәгънә бәйләнеше юк, шуңа күрә бу сүзләр омонимнар була.

Җавап: «яз» сүзенең мәгънәләре төрле һәм үзара бәйләнмәгән; ул омоним булып санала.

Типичные ошибки

Бер үк әйтелгән сүзләрнең мәгънәләрен дә бер дип санау — еш очрый торган хата. Аны сүзнең яңгырашына гына таяну аркасында ясыйлар. Үзеңне тикшерү өчен омонимны ике төрле җөмләдә кулланып, аның нәрсәне белдерүен чагыштыр.

Сүзнең мәгънәсен контексттан башка билгеләү дә дөрес түгел. Аерым торган омонимның кайсы мәгънәдә килгәнен белеп булмаска мөмкин. Җөмләдә аның белән бәйләнгән сүзләрне тапсаң, мәгънә ачыклана.

Омонимнарны күпмәгънәле сүзләр белән бутыйлар, чөнки ике очракта да сүзнең берничә мәгънәсе була. Ләкин күпмәгънәле сүз мәгънәләре бәйләнешле, омонимнарныкы бәйләнешсез. Үзеңә «Бу мәгънәләрнең уртак билгесе бармы?» дигән сорау бир.

Сүзнең җөмләдәге ролен исәпкә алмау мәгънәне һәм сүз төркемен ялгыш билгеләүгә китерә. Бер үк яңгырашлы сүз сыйфат та, фигыль дә булырга мөмкин. Сорау куеп һәм сүзнең нинди сүзгә бәйләнгәнен тикшереп, җавабыңны расла.

Связь с другими темами

Омонимнарны аңлау өчен сүзнең мәгънәсе, әйтелеше һәм җөмләдәге контекст турында белем кирәк. Бу тема сүзлекләр белән эшләгәндә дә ярдәм итә: контекстка карап кирәкле мәгънәне сайлыйсың. Күпмәгънәле сүзләрне өйрәнү омонимнарны аеру белән турыдан-туры бәйле, чөнки ике төркемдә дә бер сүзнең берничә мәгънәсе була.

Что запомнить

• Омонимнарның әйтелеше бертөрле, мәгънәләре төрле була.
• Омонимның мәгънәсен контекст ачыкларга ярдәм итә.
• Бер үк сүз формасы төрле җөмләләрдә төрле мәгънәдә кулланыла ала.
• Омонимнарның мәгънәләре үзара бәйләнми.
• Күпмәгънәле сүзнең мәгънәләре үзара бәйле.
• Омонимнарны аерганда сүзнең җөмләдәге кулланылышына игътибар итәргә кирәк.