Бер мәгънәле һәм күп мәгънәле сүзләр

Определения и обозначения

Значение слова — то, что слово обозначает: предмет, признак, действие или явление. Например, татарское «китап» означает книгу. Значение нужно знать, чтобы понимать, о чём говорится, и выбирать слово по смыслу.

Однозначные слова выражают только одно значение. Например, «кислород» называет определённый химический элемент. Такие слова помогают точно называть понятия, особенно в науке и учебных текстах.

Многозначные слова имеют несколько связанных значений. Например, «баш» по-татарски — голова, а также начало или верхняя часть чего-либо. Это понятие помогает объяснить, почему одно слово может подходить к разным ситуациям.

Прямое значение непосредственно называет предмет или явление: «баш» — часть тела. Переносное значение возникает, когда название используют по сходству или другой связи: например, «гора башы» — вершина горы. Сравнение этих значений помогает увидеть, как новое значение выросло из основного.

Как это устроено

Слова различаются количеством значений: одни называют одно понятие, другие — несколько. Это происходит потому, что язык использует знакомые слова для новых, но связанных понятий. Поэтому значение слова иногда нельзя понять вне предложения.

Многозначность развивается от основного значения. Люди замечают сходство предметов по форме, положению или функции и начинают называть один предмет словом, которое прежде относилось к другому. Так слово «баш» может обозначать не только голову, но и верхнюю часть предмета или место, откуда что-то начинается.

Контекст — слова вокруг нужного слова и общий смысл предложения — помогает выбрать правильное значение. В сочетании «Баш авырта» речь о части тела, а в предложении «Тауда башы күренде» — о верхней точке горы. Слова «авырта» и «тауда» подсказывают, какой смысл подходит.

Значения многозначного слова связаны общим происхождением и смысловым переходом. Омонимы могут звучать или писаться одинаково, но обозначают несвязанные понятия. Чтобы не спутать эти явления, нужно проверить, можно ли объяснить переход от одного значения к другому через сходство или другую понятную связь.

Нельзя определять значение только по отдельному слову, потому что его смысл может меняться в разных предложениях. Сравнение нескольких контекстов показывает, одно ли значение у слова или несколько. Если связи между значениями не видно, полезно обратиться к словарю и проверить, не являются ли слова омонимами.

Бер мәгънәле һәм күп мәгънәле сүзләрне чагыштыру

Таблицадагы беренче юл сүзнең ничә мәгънә белдерүен аерырга ярдәм итә. Икенче юлда мәгънәләрнең бәйләнешен тикшер: бәйләнешсез мәгънәләр омонимнарга хас. Мисалны җөмләдә кулланып, контекстның нинди роль уйнавын да күрергә мөмкин.

Разбор задач

Задача 1. Бирелгән сүзләрне бер мәгънәле һәм күп мәгънәле төркемнәргә аерыгыз; һәрберсенә бер җөмлә төзегез. Биремдә сүзләр исемлеге күрсәтелмәгәнлектән, үрнәк итеп «кислород» һәм «баш» сүзләрен алабыз. Башта һәр сүзнең башка кулланылышлары бармы, шуны тикшерәбез.

1. «Кислород» сүзен алыйк: ул химик элементны белдерә, шуңа күрә бу мисалда бер мәгънәле сүз итеп карала.
2. «Баш» сүзен төрле мәгънәдә кулланып була: кеше башы, эшнең башы, тау башы. Мәгънәләр өлеш, башлангыч яки өске урын төшенчәләре белән бәйле, димәк, сүз күп мәгънәле.
3. Һәр сүз белән җөмлә төзибез һәм җөмләдәге мәгънәне тикшерәбез: «Кислород сулауга кирәк»; «Баланың башы авырта».

Җавап: «Кислород» — бер мәгънәле сүз, «баш» — күп мәгънәле сүз. Җөмлә сүзнең кулланылышын күрсәтә, ә төркемне билгеләгәндә башка контексттагы мәгънәләрен дә исәпкә алырга кирәк.

Задача 2. «Баш авырта» һәм «Тауда башы күренде» җөмләләрендәге «баш» сүзенең мәгънәләрен аңлатыгыз. Беренче җөмләдә сүзнең кайсы мәгънәдә кулланылуын «авырта» сүзе ачыкларга ярдәм итә. Икенчесендә «тауда» сүзе тауның бер өлеше турында сүз баруын күрсәтә.

1. «Баш авырта» җөмләсендә «баш» — кеше тәненең бер өлеше.
2. «Тауда башы күренде» җөмләсендә «баш» — таудың өске өлеше, ягъни түбәсе яки иң югары урыны.
3. Ике җөмләдә дә бер үк сүз бар, ләкин аны чолгап алган сүзләр төрле мәгънәне сайларга мәҗбүр итә.

Җавап: Беренче очракта «баш» туры мәгънәдә, икенчесендә тауның өске өлешен атаган мәгънәдә кулланылган. Контекст һәр җөмләдә кирәкле мәгънәне табарга булыша.

Задача 3. «Тамыр» сүзен үсемлек һәм сүз төзелеше турында сөйләгән җөмләләрдә кулланыгыз; мәгънәләрнең уртак бәйләнешен аңлатыгыз. Башта сүзнең ике кулланылышын аерып карыйбыз. Аннары аларны бәйләүче билгене табабыз.

1. Үсемлек турында: «Агачның тамыры туфракта нык утыра».
2. Сүз төзелеше турында: «Татар телендә сүзнең тамырын табарга өйрәндек».
3. Беренче җөмләдә тамыр үсемлекнең туфракка тоташкан өлеше, икенчесендә сүзнең төп, мәгънәле өлеше. Икесендә дә башка өлешләр тоташкан нигез турында сөйләнә.

Җавап: «Тамыр» — күп мәгънәле сүз, чөнки аның үсемлеккә һәм сүз төзелешенә бәйле мәгънәләре уртак нигез төшенчәсе аша бәйләнә. Ике мәгънәне җөмләдәге сүзләр ачык күрсәтә.

Типичные ошибки

Бер үк сүзнең һәр кулланылышын аерым мәгънә дип санау — еш очрый торган хата. Аны төрле җөмләләрдә мәгънәнең үзгәрүен күреп ясарга мөмкин, ләкин бу мәгънәләр бәйле булырга мөмкин. Үзеңне тикшерү өчен алар арасында охшашлык яки башка бәйләнеш табып кара.

Контекстны исәпкә алмыйча күп мәгънәле сүзне аңлату да дөрес түгел. Сүзнең таныш мәгънәсен генә сайлау җөмләнең эчтәлеген бозарга мөмкин. Җөмләне тулысынча укы һәм кирәкле мәгънәне күрсәтүче сүзләрне тап.

Күп мәгънәлелекне омонимнар белән бутама: бу сүзләрнең язылышы яки яңгырашы бер булырга мөмкин, әмма мәгънәләре бәйләнешсез. Аларны аерым мәгънәләр арасында нигезле күчеш бармы дип тикшереп була. Бәйләнеш табылмаса, сүзлеккә мөрәҗәгать ит.

Туры һәм күчерелмә мәгънәне бер үк дип кабул итү дә хата. Туры мәгънә предметны турыдан-туры атаса, күчерелмә мәгънә охшашлык яки башка бәйләнешкә нигезләнә. Үзеңә «Бу сүз чын предметны атыймы, әллә башка нәрсәне шуңа охшатып атаганмы?» дигән сорау бир.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен сүзнең мәгънәсен һәм җөмләдәге сүзләрнең бер-берсенә бәйләнешен белергә кирәк. Контекст сүзнең нинди мәгънәдә кулланылганын ачыкларга ярдәм итә. Бу күнекмә сүзлек белән эшләгәндә, текстны дөрес аңлаганда һәм үз фикереңне төгәл әйткәндә кирәк.

Күп мәгънәлелек туры һәм күчерелмә мәгънәне өйрәнү белән бәйле, чөнки күчерелмә мәгънә еш кына төп мәгънәдән үсеп чыга. Синонимнар һәм омонимнарны өйрәнгәндә дә сүзләрнең мәгънәләрен чагыштырырга туры килә. Мәгънәләр арасында бәйләнеш бармы-юкмы икәнен тикшерү аларны дөрес аерырга булыша.

Что запомнить

• Бер мәгънәле сүз бер генә мәгънә белдерә.
• Күп мәгънәле сүзнең берничә мәгънәсе була.
• Күп мәгънәле сүзнең мәгънәләре үзара бәйле.
• Сүзнең конкрет мәгънәсен контекст ачыкларга ярдәм итә.
• Күчерелмә мәгънә төп мәгънә белән бәйләнештә барлыкка килә.
• Күп мәгънәлелекне бәйләнешсез аваздаш сүзләр белән бутарга ярамый.