"Татарский язык (Татар теле) учебник для образовательных организаций с обучением на русском языке, для изучающих татарский язык как родной (на русском и татарском языках) (в 2 частях)", Мияссарова И.Х., Файзрахманова К.Ф.
Татар телендә сузык авазлар калын һәм нечкә төрләргә бүленә. Аларны әйтелешенә карап аералар: [а], [о], [ы], [у] — калын, ә [ә], [ө], [э], [и], [ү] — нечкә сузыклар. Күпчелек сүзләрдә сузыклар бер төркемгә карый, шуңа күрә сүзгә кушымча ялгаганда да калын яки нечкә вариант сайлана. Бу күренешне белү сүзләрне дөрес әйтергә һәм язарга ярдәм итә. Әмма кайбер алынма һәм кушма сүзләрдә ике төр сузык та очрый.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Калын сузыклар — татар телендәге калын әйтелешле сузык авазлар; аларга [а], [о], [ы], [у] авазлары туры килә. Башкача әйткәндә, бу авазларны әйткәндә тавыш калынрак яңгырый. Аларны белү сүздәге сузыкларның нинди төркемгә керүен билгеләргә ярдәм итә. Шул төркемгә карап кушымчаның калын варианты сайлана.
Нечкә сузыклар — татар телендәге нечкә әйтелешле сузык авазлар; аларга [ә], [ө], [э], [и], [ү] авазлары туры килә. Алар калын сузыкларга караганда нечкәрәк яңгырый. Нечкә авазларны таныгач, сүздә нечкә сузыклар өстенлек итәме икәнен тикшерү җиңеләя. Бу кушымчаны дөрес сайлау өчен кирәк.
Сузык аваз — һава агымы киртәсез чыкканда ясала торган аваз; калын һәм нечкә төрләргә бүленүе телнең әйтелешенә бәйле. Авазны әйткәндә һава агымына тоткарлык булмый. Авазны квадрат җәя эчендә күрсәтәләр, мәсәлән, [а]. Авазны хәрефтән аеру сүзнең ничек язылганын гына түгел, ничек яңгыравын да исәпкә алырга мөмкинлек бирә.
Сингармонизм — татар теленең күпчелек сүзләрендә сузык авазларның калынлык-нечкәлек ягыннан ярашуы. Димәк, бер сүз эчендәге сузыклар, гадәттә, бер төркемгә карый. Бу ярашу татарча әйтелешкә һәм кушымчаларның сүз белән килешүенә ярдәм итә. Шулай да кайбер алынма һәм кушма сүзләр бу үзенчәлеккә буйсынмаска мөмкин.
Калын һәм нечкә сузыкларны әйтелешенә карап аералар: калын сузыклар калынрак, нечкә сузыклар нечкәрәк яңгырый. Чөнки бу төркемнәрне билгеләүдә төп билге — авазның ничек яңгыравы, ә хәрефнең тышкы рәвеше түгел. Авазларны әйтеп карау аларның аермасын ишетеп һәм сизеп белергә булыша. Шуңа күрә сүзне тикшергәндә аның язылышына гына таянмыйбыз.
Калын һәм нечкә сузыкларның хәрефләрен парлап чагыштыру авазлар арасындагы аерманы күрергә ярдәм итә: а—ә, о—ө, у—ү. Пардагы хәрефләр авазларның охшаш якларын күрсәтә, ә аларның калын яки нечкә яңгырашын чагыштырырга мөмкинлек бирә. Мәсәлән, [а] калын, ә [ә] нечкә сузык булып ишетелә. Мондый чагыштыру таныш булмаган сүздәге сузыкларны да аеруны җиңеләйтә.
Татар телендәге күпчелек сүзләрдә сузыклар бер төркемнән килә: йә барысы калын, йә барысы нечкә була; бу сингармонизм күренеше. Сүздәге сузыкларның шулай ярашуы әйтелештә бердәмлек тудыра, шуңа күрә сүзне әйтү дә, аңа кушымча ялгау да җайлырак була. Мәсәлән, бала сүзендә [а] авазы ике тапкыр килә һәм икесе дә калын. Әни сүзендәге [ә] белән [и] нечкә сузыклар булып тора.
Сүзгә кушымча ялгаганда, кушымчаның калын яки нечкә варианты сүздәге сузыкларга карап сайлана. Сәбәбе шунда: кушымча сүзнең калынлык-нечкәлек үзенчәлеген дәвам итә, шуңа күрә аларның әйтелеше яраша. Мәсәлән, күл — нечкә сузыклы сүз, шуңа аңа нечкә вариантлы -ләр кушымчасы ялгана: күлләр. Калын сузыклы сүздә калын вариант сайлана, ләкин кушымчаның төгәл формасы сүз ахырындагы авазга да бәйле булырга мөмкин.
Кайбер алынма һәм кушма сүзләрдә калын һәм нечкә сузыклар бергә очрарга мөмкин, шуңа күрә кагыйдәне барлык сүзләргә дә искәрмәсез кулланырга ярамый. Алынма сүзләр башка телләрдән кергәнгә, татар телендәге сузыклар ярашуын һәрвакыт сакламый. Кушма сүзләрдә исә ике өлеш кушылганда һәр өлешнең үз сузыклары сакланырга мөмкин. Андый очракта беренче сузыкка гына карамыйча, сүздәге авазларны һәм кушымчаның дөрес формасын аерым тикшер.
Таблицадан башта сузык авазлар төркемен, аннары аларга туры килгән хәрефләрне чагыштыр. Сүздәге сузыкларның ярашуы һәм кушымча сайлауга йогынтысы арасындагы бәйләнешне дә күзәт. Мисал сүзләрне әйтеп карау кагыйдәне гамәлдә күрергә ярдәм итә.
| Чагыштыру билгесе | Калын сузыклар | Нечкә сузыклар |
|---|---|---|
| Сузык авазлар | [а], [о], [ы], [у] | [ә], [ө], [э], [и], [ү] |
| Авазларга туры килгән хәрефләр | а, о, ы, у | ә, ө, э, и, ү |
| Сүзләрдәге сузыкларның ярашуы | Күпчелек сүзләрдә сузыклар калын була | Күпчелек сүзләрдә сузыклар нечкә була |
| Кушымча сайлауга йогынтысы | Калын вариант сайлана | Нечкә вариант сайлана |
| Мисал сүзләр | бала, урман | әни, күл |
Бирелгән авазларны калын һәм нечкә төркемнәргә бүлегез: [а], [ә], [у], [ү], [и].
Башта калын сузыклар исемлеген искә төшерәбез: [а], [о], [ы], [у]. Бирелгән авазлар арасыннан бу исемлектә булганнарны табабыз. Нәтиҗәдә [а] һәм [у] калын төркемгә керә.
Аннары нечкә сузыкларны тикшерәбез: [ә], [ө], [э], [и], [ү]. Бирелгәннәр арасыннан [ә], [ү], [и] шушы исемлектә бар. Аларны нечкә төркемгә язабыз.
Ахырдан бирелгән авазларның һәрберсе бер төркемгә кергәнме икәнен тикшерәбез. [а], [ә], [у], [ү], [и] авазларының барысы да исәпкә алынды. Авазны билгеләгәндә хәрефләрнең тәртибенә түгел, авазның үзенә карадык.
Җавап: калын сузыклар — [а], [у]; нечкә сузыклар — [ә], [ү], [и].
Сүзләрдәге сузыкларны табыгыз һәм сүзләрне калын, нечкә яки ике төрле сузыклы сүзләргә аерыгыз: бала, әни, китап.
Һәр сүздә тартыкларны түгел, сузык авазларны эзлибез. Бала сүзендә ике сузык бар: [а], [а]. Икесе дә калын булганга, бу сүзне калын сузыклы сүз дип билгелибез.
Әни сүзендәге сузыклар — [ә] һәм [и]. Икесе дә нечкә сузыклар исемлегенә керә. Димәк, әни — нечкә сузыклы сүз.
Китап сүзендә [и], [а] сузыклары бар. [И] — нечкә, ә [а] — калын сузык, шуңа күрә бу сүздә ике төрле сузык очрый. Нәтиҗә ясаганда сүзнең беренче сузыгына гына түгел, һәр сузыгына карадык.
Җавап: бала — калын; әни — нечкә; китап — калын һәм нечкә сузыклар катнашкан сүз.
Күп нокта урынына кушымчаның тиешле вариантын куегыз һәм сайлавыгызны аңлатыгыз: урман…, күл…
Башта һәр сүздәге сузыкларны билгелибез. Урман сүзендә [у] һәм [а] — икесе дә калын сузыклар, шуңа калын вариант сайлана. Әмма сүз н авазына тәмамланганга, күплек кушымчасы урманнар формасында килә.
Күл сүзендә [ү] — нечкә сузык. Шуңа нечкә вариантлы -ләр кушымчасы ялгана. Сүздәге сузыкның төре кушымчаның калын яки нечкә булуын билгели.
Ике сүзне дә кушымча белән бергә укып тикшерәбез: урманнар, күлләр. Кушымчалар сүздәге сузыклар белән яраша. Урманнар сүзендә -лар төркеменең н авазыннан соң килгән -нар варианты кулланыла.
Җавап: урманнар, күлләр. Урман сүзенә калын, күл сүзенә нечкә вариант сайлана.
Хәрефләрне авазлар белән бутарга мөмкин. Хәреф — язуда күренә торган билге, ә аваз — әйткәндә ишетелә торган нәрсә; шуңа күрә язылышка гына карап нәтиҗә ясау дөрес булмаска мөмкин. Бу хатаны сүзне кычкырып әйтеп һәм сузык авазларын аерып тикшереп төзәт. Авазны квадрат җәя эчендә күрсәтү дә аларны хәрефтән аерырга ярдәм итә.
И хәрефен калын сузык дип санау — тагын бер еш хата. Аны [ы] белән бутарга мөмкин, чөнки икесе дә сузык авазларны белдерә. Әмма татар телендә [и] — нечкә сузык аваз. Үзеңне тикшерү өчен [и] авазын нечкә сузыклар исемлеге белән чагыштыр.
Кайберәүләр сүзнең беренче сузыгына гына карап, калганнарын тикшермиләр. Ләкин бер сүздә дә һәр сузыкның төрен аерым билгеләргә кирәк, чөнки алар арасында калын һәм нечкә авазлар бергә очрарга мөмкин. Бу очракта сүзне ялгыш кына бер төркемгә кертергә мөмкин. Сүздәге сузыкларны берәм-берәм санап, һәркайсын калын яки нечкә дип билгелә.
Сингармонизмны барлык сүзләргә мәҗбүри кагыйдә итеп куллану да хаталы. Күпчелек татар сүзләрендә сузыклар ярашса да, алынма һәм кайбер кушма сүзләрдә ике төрле сузык бергә килә ала. Кагыйдәне искәрмәсез кулланулары еш сүзләрнең күпчелегенә генә игътибар итүдән туа. Үзеңне тикшергәндә һәр сузыкка кара һәм сүзнең алынма яки кушма булу ихтималын исәпкә ал.
Калын һәм нечкә сузыкларны өйрәнү өчен башта сузык һәм тартык авазларны аера белергә кирәк. Шулай ук аваз белән хәрефнең бер үк нәрсә булмавын аңлау мөһим: авазны әйтәбез һәм ишетәбез, хәрефне язабыз һәм күрәбез. Бу белем сузыкларны дөрес төркемләргә нигез була. Аннары калынлык-нечкәлекне белү кушымчаларны дөрес ялгаганда һәм сүзләрнең әйтелешен үзләштергәндә кулланыла.
Калын һәм нечкә сузыкларны ничек аерырга?
Авазның әйтелешенә игътибар ит: калын сузыклар калынрак, нечкә сузыклар нечкәрәк яңгырый. Калын һәм нечкә сузыклар исемлеген карап, һәр авазны шул исемлекләрнең берсенә кертергә мөмкин.
Татар телендә нинди сузыклар калын, ә нинди сузыклар нечкә?
Калын сузыкларга [а], [о], [ы], [у] керә. Нечкә сузыклар: [ә], [ө], [э], [и], [ү].
Сингармонизм нәрсә ул?
Сингармонизм — сүздәге сузык авазларның калынлык-нечкәлек ягыннан ярашуы. Татар теленең күпчелек сүзләрендә сузыклар йә барысы калын, йә барысы нечкә була.
Кушымчаның калын яки нечкә вариантын ничек сайларга?
Башта сүздәге сузыкларны табып, аларның калынмы, нечкәме икәнен билгелә. Күпчелек очракта калын сузыклы сүзгә калын, нечкә сузыклы сүзгә нечкә вариант ялгана.
Ни өчен кайбер сүзләрдә калын һәм нечкә сузыклар бергә килә?
Мондый сүзләр арасында алынма сүзләр һәм кайбер кушма сүзләр бар. Алар сингармонизм кагыйдәсенә һәрвакыт буйсынмый, шуңа күрә сүздәге сузыкларны аерым тикшерергә кирәк.
Калын һәм нечкә сузыклар
