Сузык авазлар

Определения и обозначения

Сузык аваз — сөйләмдә тавыштан гына барлыкка килә һәм сузып әйтелә торган аваз. Аны әйткәндә һава агымына тоткарлык ясалмый, шуңа күрә тавыш өзелмичә чыга. Сузык аваз сүздә иҗек тәшкил итә, ягъни сүзне әйткәндәге кисәкләрнең нигезен булдыра. Бу билгеләр авазны тартыктан танырга һәм сүзне дөрес укырга ярдәм итә.

Калын сузыклар — телнең арткы өлеше катнашып ясала торган сузыклар. Татар телендә [а], [о], [у], [ы] калын сузыкларга керә. Аларны әйткәндә тел арткарак тартыла, шуңа күрә авазның яңгырашы калын була. Бу төркемне белү сүздәге калын әйтелешне аңларга кирәк.

Нечкә сузыклар — телнең алгы өлеше катнашып ясала торган сузыклар. Татар телендә [ә], [ө], [ү], [э], [и] нечкә сузыкларга мисал була. Аларны әйткәндә телнең алгы өлеше күтәрелә, аваз нечкәрәк яңгырый. Калын һәм нечкә сузыкларны аеру сүзләрнең әйтелешен чагыштырганда ярдәм итә.

Иренләшкән һәм иренләшмәгән сузыклар иреннәрнең түгәрәкләнү-түгәрәкләнмәвенә карап аерыла. [О], [у], [ө], [ү] авазларын әйткәндә иреннәр түгәрәкләнә, шуңа күрә алар иренләшкән дип атала. [А], [ы], [ә], [э], [и] әйтелгәндә иреннәр түгәрәкләнми. Бу билге сузыкларның ясалышын аңларга ярдәм итә, ләкин калынлыкны билгеләми.

Как это устроено

Сузык авазларны әйткәндә һава агымы авыз куышлыгы аша иркен үтә. Тартыклардан аермалы буларак, һавага тел, теш яки иреннәр белән киртә куелмый, чөнки сузык ясаганда сөйләм әгъзалары һава юлын тулысынча япмый. Һава иркен чыкканга күрә тавышны өзмичә сузып була. Әгәр авазны сузып әйткәндә тавыш югалмый икән, бу аның сузык булуын күрсәтә.

Сузыкның калын яки нечкә яңгыравы телнең авыз эчендәге торышына бәйле. Телнең арткы өлеше катнашканда авыз куышлыгында тавыш өчен башка урын барлыкка килә һәм аваз калын яңгырый. Телнең алгы өлеше күтәрелсә, тавыш нечкәрәк ишетелә. Димәк, калынлык яки нечкәлек авазны ясаганда телнең кайсы өлеше катнашуына бәйле, ә иреннәрнең торышы моны билгеләми.

Иреннәрнең катнашуы — сузыкларны төркемләүнең аерым билгесе. Иреннәр түгәрәкләнсә, һава чыгу юлы үзгәрә һәм [о], [у], [ө], [ү] кебек авазлар ясала. Иреннәр түгәрәкләнмәгәндә бу төркемгә кермәгән сузыклар әйтелә. Бер авазны бер үк вакытта ике билге белән тасвирлап була: мәсәлән, [ө] — нечкә дә, иренләшкән дә сузык.

Сүздәге сузыкларның калынлыгы яки нечкәлеге сүзнең калын яисә нечкә әйтелешен билгели. Татар телендә бер сүздәге сузыклар, гадәттә, бер төркемгә карый: мәсәлән, бала сүзендәге [а], [а] — калын, ә әни сүзендәге [ә], [и] — нечкә. Шуңа күрә сүзнең яңгырашын тикшергәндә аның барлык сузыкларына игътибар итәләр. Бу күзәтү сүзләрне дөрес әйтергә һәм алардагы авазларның үзара бәйләнешен аңларга ярдәм итә.

Авазларны ишетеп аеру сөйләмне дөрес кабул итү өчен кирәк, ә аларны дөрес әйтү сүзне аңлаешлы итә. Язуда авазлар хәрефләр белән белдерелә, шуңа күрә кайсы аваз ишетелүен ачыклау хәреф сайлаганда да файдалы. Әмма аваз белән хәреф бер үк нәрсә түгел: беренчесе сөйләмдә яңгырый, икенчесе язуда күренә. Башта авазны ишетеп һәм әйтеп тикшерү, аннары аны язудагы билгесе белән бәйләү уңайлы.

Татар телендәге сузык авазларның төркемнәре

Таблица сузыкларны ике билге буенча чагыштыра: телнең торышы һәм иреннәрнең катнашуы. Калын һәм нечкә авазларны билгеләгәндә тел торышы юлындагы мәгълүматка, иренләшүне ачыклаганда иреннәр турындагы юлга карагыз. Сүзләрдәге мисаллар һәр төркемнең әйтелештә ничек очравын күрсәтә.

Разбор задач

1 нче бирем. Бирелгән авазлар арасыннан сузык авазларны табыгыз: [м], [а], [с], [ә], [т]. Башта һәр авазны аерым әйтеп карарга кирәк. Сузык авазны тоткарлыксыз һәм сузып әйтеп була, ә тартык әйтелгәндә һава агымына киртә очрый. Шушы билгеләрне һәр авазга чиратлап кулланыйк.

1. [м] авазын әйткәндә иреннәр ябыла һәм һавага киртә ясала, димәк, ул тартык.
2. [а] авазын сузып әйтеп була, һава агымы тоткарланмый, шуңа күрә ул сузык.
3. [с] һәм [т] авазларында һавага киртә бар, алар тартыклар.
4. [ә] авазы да өзмичә сузыла, димәк, ул сузык.

Җавап: сузык авазлар — [а], [ә]. Калган [м], [с], [т] авазлары тартыклар, чөнки аларны әйткәндә һава агымы тоткарлана. Сузып әйтү ысулы бу биремдә авазларны ишетеп чагыштырырга ярдәм итте.

2 нче бирем. Бирелгән сузыкларны калын һәм нечкә төркемнәргә бүлегез: [а], [ә], [о], [ө], [ы], [э]. Бу юлы авазларның сузык икәнен ачыклау түгел, ә телнең торышын чагыштыру кирәк. Калын сузыкларны әйткәндә телнең арткы өлеше, нечкәләрне әйткәндә алгы өлеше катнаша. Һәр авазны төркемнәргә караган мисаллар белән чагыштырып бүләбез.

1. [а], [о], [ы] авазлары татар телендә калын сузыклар төркеменә керә.
2. [ә], [ө], [э] авазлары нечкә сузыклар төркеменә керә.
3. Иреннәрнең түгәрәкләнүенә игътибар итсәк, [о], [ө] иренләшкән, ә калган бирелгән авазлар иренләшмәгән була.

Җавап: калын сузыклар — [а], [о], [ы]; нечкә сузыклар — [ә], [ө], [э]. [О] белән [ө]нең иренләшүе аларның калын яки нечкә булуын билгеләми. Төркемләү өчен телнең торышына карарга кирәк.

3 нче бирем. Ике сүзнең сузыкларын чагыштырыгыз, калын яки нечкә әйтелешен билгеләгез һәм сузыкларның уртаклыгын аңлатыгыз. Биремдә ике сүз бирелгән булса, эхлээд сузык аваз бүрийг олж, калын яки нечкә төркемен ачыклагыз. Аннары бер сүз эчендәге сузыкларны үзара чагыштырыгыз. Мисал итеп бала һәм әни сүзләрен тикшерик.

1. Бала сүзендәге сузыклар [а] һәм [а]; икесе дә калын, шуңа күрә сүз калын әйтелә.
2. Әни сүзендәге [ә] һәм [и] — нечкә сузыклар, димәк, сүз нечкә әйтелә.
3. Һәр сүздәге сузыкларның төркемен чагыштырып, аларның калынлык яки нечкәлек ягыннан уртак булуын билгелибез.

Җавап: бала — калын әйтелешле, аның сузыклары калын; әни — нечкә әйтелешле, аның сузыклары нечкә. Сүздәге барлык сузыкларны карау нәтиҗәне бер авазга гына таянып чыгарудан төгәлрәк итә. Башка сүзләр белән эшләгәндә дә шул ук тәртипне кулланыгыз.

Типичные ошибки

Аваз белән хәрефне бер үк нәрсә дип санау — еш очрый торган хата. Аны сүзнең язылышына гына карап, әйтелешне тикшермәгәндә җибәрергә мөмкин. Үзеңне тикшерү өчен: авазны ишетеп һәм әйтеп буламы, ә хәрефне язып һәм күреп буламы — дип сора. Беренчесе авазга, икенчесе хәрефкә карый.

Сузык авазны тартык белән бутасаң, аларның ясалышын чагыштырып кара. Тартыкны әйткәндә һава агымы тоткарлана, сузыкта тоткарлык юк һәм аны сузып әйтеп була. Бу хатаны авазны игътибарсыз тыңлаганда яки әйтеп тикшермәгәндә җибәрәләр. Авазны әкрен генә сузып әйтү үзеңне тикшерергә ярдәм итә.

Калын һәм нечкә сузыкларны иреннәрнең катнашуына карап аеру дөрес түгел. Иреннәрнең түгәрәкләнүе иренләшкәнлекне күрсәтә, ә калынлык телнең торышына бәйле. Бу ике билгене бергә бутамас өчен телнең кайсы өлеше катнашканын ачыкла. Мәсәлән, [ө] иренләшкән булса да, нечкә сузык булып кала.

Сүзнең әйтелешен бер генә сузыкка карап билгеләү дә ялгыш нәтиҗәгә китерергә мөмкин. Бер авазга гына игътибар итү уңайлы тоела, ләкин сүздә башка сузыклар да бар. Үзеңне тикшергәндә сүздәге һәр сузыкның калын яки нечкә булуын билгелә. Аннары аларның бер төркемгә туры килү-килмәвен кара.

Связь с другими темами

Сузык авазларны өйрәнү өчен башта аваз һәм хәреф төшенчәләрен, шулай ук тартык белән сузыкның аермасын белү кирәк. Бу белем авазны дөрес ишетергә һәм аны язудагы хәрефтән аерырга ярдәм итә. Сузыкларны тану татар сүзләрен дөрес әйтү һәм уку өчен кулланыла. Калын-нечкә төркемнәрен аңлау сүзнең әйтелешен билгеләргә ярдәм итә.

Что запомнить

• Сузык авазлар тавыштан гына ясала.
• Сузык авазны сузып әйтеп була.
• Сузык авазлар иҗек барлыкка китерә.
• Калын һәм нечкә сузыклар телнең торышына карап аерыла.
• Иренләшкән сузыкларны әйткәндә иреннәр түгәрәкләнә.
• Аваз — әйтелә һәм ишетелә, хәреф — языла һәм күренә.