Авазлар һәм хәрефләр

Определения и обозначения

Аваз — сөйләмдә әйтелә һәм ишетелә торган иң кечкенә тел берәмлеге. Ул сулыш һавасы тавыш ярылары һәм сөйләм әгъзалары катнашында барлыкка килгәндә туа. Авазны белү сүзнең ничек яңгыравын аңларга һәм әйтелешен тикшерергә ярдәм итә.

Хәреф — авазны язуда күрсәтү өчен кулланыла торган тамга. Авазны колак белән ишетәбез, хәрефне күз белән күрәбез һәм кул белән яза алабыз. Бу төшенчәләрне аеру сүзне тыңлаганда авазларны, язганда хәрефләрне дөрес санарга кирәк булганга мөһим.

Сузык аваз — һава агымына сөйләм әгъзалары тоткарлык ясамыйча барлыкка килә торган аваз. Сузыкларны әйткәндә тавыш иркен чыга, аларны сузып әйтергә мөмкин. Сузык иҗекнең үзәге була, шуңа күрә сүзләрне иҗекләргә бүлгәндә аны табу ярдәм итә.

Тартык аваз һава агымына тоткарлык ясалып барлыкка килә: мәсәлән, иреннәр ябыла яки тел тешләргә якынлаша. Тартыкларны еш кына сузык белән бергә әйтәбез, чөнки сузык аларны ишетелерлек иҗеккә берләштерә. Бу төшенчә сүздә авазларның төрен әйтелешенә карап аерырга кирәк булганга кулланыла.

Как это устроено

Сөйләм авазлардан төзелә, чөнки сөйләшкәндә без тел әгъзалары ярдәмендә төрле тавышлар ясыйбыз. Язмада исә шул сөйләмне хәрефләр белән күрсәтәбез. Шуңа күрә сүзне ишеткәндә авазларны, ә язылган сүзне караганда хәрефләрне аерырга кирәк: «сүздә нәрсә яңгырый?» һәм «сүз ничек языла?» — төрле сораулар.

Авазларны сузык һәм тартыкка бүлү һаваның ничек үтүенә бәйле. Сузык әйткәндә һава авыз куышлыгы аша иркен үтә, шуңа күрә тавыш сузыла. Тартык ясаганда исә ирен, тел яки башка сөйләм әгъзасы һавага юлны кыса яисә яба. Димәк, авазның төрен билгеләгәндә аның язылышына түгел, әйтелеш вакытындагы һава агымына игътибар итәләр.

Сузык аваз иҗекнең үзәген тәшкил итә, чөнки аны тавыш белән ачык һәм сузып әйтеп була. Тартыклар сузыкка кушылып, иҗек һәм сүз ясарга ярдәм итә. Мәсәлән, «ана» сүзендә ике сузык бар, һәм сүз ике иҗеккә бүленә: а-на. Тартыклар сузыкларның тирәсендә торып сүзнең яңгырашын формалаштыра.

Аваз белән хәрефнең саны кайбер сүзләрдә туры килмәскә мөмкин, чөнки бер хәреф ике авазны белдерә ала. Татар телендә сүз башындагы я һәм ю хәрефләре, мәсәлән, [й] авазы белән бергә сузык авазны да күрсәтә: «яшь» сүзендә [й] һәм [ә], «юл» сүзендә [й] һәм [у] бар. Шуңа күрә язуны гына карап авазларны санап булмый: сүзне әйтеп, һәр яңгырашны аерырга кирәк.

Авазлар һәм хәрефләр санын дөрес билгеләү өчен башта сүзне әдәби әйтелешенә таянып әйтәләр. Аннары авазларны яңгырау тәртибендә аерып саныйлар һәм сузык-тартык төрләрен билгелиләр. Иң соңыннан язылышын карап, хәрефләр санын саныйлар. Бу тәртип саннарны бутамаска һәм бер хәрефне ике аваз дип тану кирәк булган очракны күрергә ярдәм итә.

Авазлар һәм хәрефләрне чагыштыру

Таблицадан файдаланганда башта сүзнең телдән әйтелешен, аннары язылышын тикшер. Авазны ишетү һәм хәрефне күрү — аларны тануның ике төрле юлы. Саннар туры килмәсә, сүзне кабат әкренләп әйтеп, һәр авазны аерып кара.

Разбор задач

1. «Ана» сүзендә ничә аваз һәм ничә хәреф бар, авазларның төре нинди? Хәрефләр санын сүзнең язылышына карап, авазлар санын исә әйтелешенә карап табабыз. Сүзне әкрен әйтү һәр яңгырашны аерырга ярдәм итә. Аннары һәр авазның сузыкмы, тартыкмы икәнен билгелибез.

1. «Ана» сүзен әкренләп әйтәбез: а-н-а.
2. Ишетелгән авазларны тәртип белән саныйбыз: [а], [н], [а] — барлыгы 3 аваз.
3. [а] авазлары һавага тоткарлыксыз ясала, шуңа күрә алар сузык. [н] әйтелгәндә һавага тоткарлык була, ул тартык.
4. Язылган сүздәге хәрефләрне саныйбыз: а-н-а — 3 хәреф.

Җавап: «Ана» сүзендә 3 аваз һәм 3 хәреф бар; 2 сузык аваз, 1 тартык аваз бар.

2. «Мәктәп» сүзендәге авазларны сузык һәм тартык төрләргә бүлеп, санын күрсәт. Башта сүзнең аваз составын табабыз, аннары авазларны ясалуына карап төркемлибез. Сүздәге хәрефләрне санап кую гына җитми: һәр авазның ничек яңгыравын аерырга кирәк. Сүзне гадәти әйтелештә әйтү авазларның тәртибен сакларга ярдәм итә.

1. «Мәктәп» сүзен әйтәбез һәм авазларын тәртип белән аерабыз: [м], [ә], [к], [т], [ә], [п].
2. Һава агымы тоткарлыксыз чыккан [ә] авазларын сузык дип билгелибез: алар икәү.
3. [м], [к], [т], [п] авазларын әйткәндә һавага тоткарлык ясала, шуңа күрә алар тартык: алар дүртәү.
4. Нәтиҗәне тикшерәбез: 2 сузык һәм 4 тартык бергә 6 аваз бирә.

Җавап: «Мәктәп» сүзендә 6 аваз бар: 2 сузык, 4 тартык.

3. «Яшь» һәм «юл» сүзләрендә хәрефләр белән авазларның нисбәтен чагыштыр. Биредә я һәм ю хәрефләренә игътибар итәбез: сүз башында алар [й] авазы һәм сузык авазны белдерә. Шуңа күрә хәрефләр санын турыдан-туры авазлар саны дип кабул итәргә ярамый. Һәр сүзне әйтеп, авазларын яңгырау тәртибендә аерып карыйбыз.

1. «Яшь» сүзенең башындагы я хәрефе [й] һәм [ә] авазларын белдерә; аннары [ш] авазы килә. Димәк, 3 хәрефкә 3 аваз туры килә.
2. «Юл» сүзендә сүз башындагы ю хәрефе [й] һәм [у] авазларын белдерә; аннары [л] килә. Биредә дә 3 хәреф һәм 3 аваз бар.
3. Ике сүздә дә беренче хәреф ике авазны белдерә, ә соңгы хәрефләр берәр авазга туры килә. Авазларны санаганда һәр хәрефне түгел, яңгырашны аерып саныйбыз.

Җавап: «Яшь» һәм «юл» сүзләренең һәрберсендә 3 хәреф һәм 3 аваз бар; беренче хәреф ике авазны белдерә.

Типичные ошибки

Аваз белән хәрефне бер нәрсә дип санау. Бу хата аларның бер үк сүздә күрсәтелүеннән килеп чыга, ләкин аваз ишетелә һәм әйтелә, хәреф языла һәм күренә. Үзеңне тикшерү өчен: «Мин сүзнең яңгырашын саныйммы, әллә язылышынмы?» — дип сора. Авазларга анализ ясаганда сүзне әйтеп кара, хәрефләрне санаганда язылышын кара.

Хәрефләр санын механик рәвештә авазлар санына тигезләү. Күп сүзләрдә саннар туры килсә дә, я, ю кебек хәрефләр сүз башында ике авазны белдерә ала. Бу хата һәр хәреф һәрвакыт бер авазга туры килә дип уйлаудан туа. Сүзне әкренләп әйтеп, хәрефләрне түгел, ишетелгән авазларны аерым санап тикшер.

Сузык һәм тартыкны хәрефнең язылышына карап билгеләү. Хәреф авазны күрсәтсә дә, авазның төре аның әйтелүенә бәйле. Бу хата язма тамга белән телдән әйтелешне бутарга мөмкин булганга килеп чыга. Авазны әйтеп кара: һава иркен чыгамы, әллә сөйләм әгъзалары тоткарлык ясыймы — шуңа карап төрен билгелә.

Сүзне дөрес әйтмичә авазларга бүлү. Яңгырашны дөрес ишетмичә, кайбер авазларны төшереп калдырырга яки хата санарга мөмкин. Мондый ялгышны сүзне язылышына гына карап анализлаганда еш ясыйлар. Үзеңне тикшерү өчен сүзне әдәби әйтелештә берничә тапкыр әйт, ә аннары гына авазларын бер-бер артлы аер.

Связь с другими темами

Авазларны өйрәнү өчен сөйләм органнарының — тел, ирен, теш, тавыш ярыларының — ничек эшләвен белү кирәк. Сузык һәм тартыкларны аеру иҗеккә бүлгәндә ярдәм итә, чөнки иҗекнең үзәген сузык аваз тәшкил итә. Бу белем сүз басымын һәм фонетик анализны өйрәнгәндә дә кулланыла. Авазларны дөрес аеру әйтелешне, хәрефләрне дөрес куллану исә язуны яхшырта.

Что запомнить

• Аваз әйтелә һәм ишетелә, хәреф языла һәм күренә.
• Сузык авазлар һава агымына тоткарлык булмыйча ясала.
• Тартык авазлар һава агымына тоткарлык ясалып барлыкка килә.
• Сузык аваз иҗекнең үзәге була.
• Авазлар сузык һәм тартык төрләргә бүленә.
• Сүздәге авазлар санын билгеләгәндә сүзне дөрес әйтергә кирәк.