"Татарский язык (Татар теле) учебник для образовательных организаций с обучением на русском языке, для изучающих татарский язык как родной (на русском и татарском языках) (в 2 частях)", Мияссарова И.Х., Файзрахманова К.Ф.
Кушымча — тамырга ялганып, сүзнең мәгънәсен яки грамматик формасын үзгәртә торган кисәк. Ул сүзнең кайсы өлешендә торуын һәм нинди вазифа башкаруын белү сүзләрне дөрес төзергә, язарга һәм җөмләдә бәйләргә ярдәм итә. Сүз ясагыч кушымча яңа сүз барлыкка китерә, төрләндергеч кушымча сүзнең санын, килешен яки башка грамматик формасын үзгәртә. Бер сүзгә берничә кушымча эзлекле рәвештә ялгана ала.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Кушымча — тамырга ялганып, сүзнең мәгънәсен яки грамматик формасын үзгәртә торган кисәк. Ул сүздә тамырдан соң килә, шуңа күрә сүз составын тикшергәндә аны тамырдан аерып карыйлар. Кушымчаның вазифасын белү сүзнең ничек ясалуын һәм җөмләдә нинди формада кулланылуын аңларга ярдәм итә.
Тамыр — сүзнең төп мәгънәсен белдерә торган, кушымчалар ялгана торган кисәк. Мәсәлән, эшче, эшләр сүзләрендә эш өлеше уртак һәм төп мәгънәне саклый. Тамырны табу өчен бер тамырдан ясалган сүзләрне чагыштыралар, уртак мәгънәле өлешне билгелиләр.
Сүз ясагыч кушымча тамырга ялганып, яңа мәгънәле сүз барлыкка китерә. Мәсәлән, эш + че → эшче: эш — гамәлне, эшче — эш башкаручы кешене белдерә. Бу кушымча сүз байлыгын арттыра, шуңа күрә аның ярдәмендә ясалган сүз элеккесеннән мәгънәсе белән аерыла.
Төрләндергеч кушымча яңа сүз ясамыйча, сүзнең грамматик формасын үзгәртә. Мәсәлән, китап һәм китаплар сүзләре бер үк предмет атамасын белдерә, ләкин икенчесендә күплек формасы бар. Мондый кушымча сүзне җөмләдә кирәкле санга, килешкә яки башка формага куярга мөмкинлек бирә.
Сүзнең тамырын табу өчен аны тамырдаш сүзләр белән чагыштыралар, чөнки бер үк тамыр төрле сүзләрдә үзенең төп мәгънәсен саклый. Мәсәлән, язучы, язма, язу сүзләрендә яз өлеше уртак мәгънә үзәген тәшкил итә. Ә калган өлешләрнең кайберләре яңа сүз ясый, кайберләре сүзне җөмләгә яраклаштыра.
Сүз ясагыч кушымча тамырга кушылгач, предмет, зат, билге яки эш-хәрәкәт турында яңа төшенчә барлыкка килә. Мәсәлән, тоз + лы → тозлы сүзендә -лы кушымчасы тозы булган нәрсәне белдергән яңа сыйфат ясый. Шуңа күрә бу кушымчаны алып ташлаганда сүзнең мәгънәсе генә түгел, сүзнең үзе дә үзгәрә.
Төрләндергеч кушымча сүзне җөмләдәге башка сүзләр белән бәйләү өчен кирәк, чөнки сүзләр җөмләдә һәрвакыт төп формада гына тормый. Китап һәм китапны сүзләренең төп мәгънәсе бер, ләкин -ны кушымчасы предметның эш-хәрәкәт объекты булуын күрсәтә. Димәк, кушымчасыз һәм кушымчалы формалар арасында мәгънә бәйләнеше саклана, үзгәреш грамматик вазифага кагыла.
Кушымчалар тамырга бер-бер артлы ялгана ала, чөнки башта яңа сүз ясалып, аннары ул төрләнергә мөмкин. Эш + че + ләр + гә сүзендә эш — тамыр, -че — яңа сүз ясаучы, -ләр — күплекне, -гә — юнәлеш килешен белдерүче кушымча. Кисәкләрне аерганда һәр кушымчаның сүзгә нинди мәгънә өстәгәнен эзлекле тикшерү кирәк.
Кушымчаның варианты тамырдагы сузыкларның нечкә яки калын булуына бәйле, чөнки татар телендә сузыклар ярашуы саклана. Калын сузыклы сүздә -лар, -чы, -га вариантлары, нечкә сузыклы сүздә -ләр, -че, -гә вариантлары килә: бала + лар, эш + че, өй + гә. Шулай итеп, вариантларның төрле язылуы очраклы түгел, ул сүзнең әйтелешенә җайлаша.
| Чагыштыру билгесе | Сүз ясагыч кушымча | Төрләндергеч кушымча |
|---|---|---|
| Төп вазифасы | Тамырдан яңа сүз ясау | Сүзне грамматик формага кертү |
| Сүз мәгънәсенә йогынтысы | Яңа төшенчә яки мәгънә барлыкка китерә | Төп мәгънәне саклап, грамматик мәгънә өсти |
| Яңа сүз ясыймы | Әйе | Юк |
| Мисал һәм сүз составы | эш + че → эшче | эшче + ләр → эшчеләр |
Таблицаны кулланганда башта кушымча сүзнең төп мәгънәсенә ничек тәэсир иткәнен тикшерегез. Яңа сүз барлыкка килсә, кушымча сүз ясагыч була, ә шул ук сүзнең формасы гына үзгәрсә, ул төрләндергеч санала. Мисалда тамырны да, кушымчаның сүздәге урынын да күрсәтү нәтиҗәне төгәлләргә ярдәм итә.
Шарт. Бирелгән сүзләрдә тамырны һәм кушымчаны аерып күрсәтергә, кушымчаның вазифасын аңлатырга: китаплар, эшче.
Җавап. китап + лар: -лар — төрләндергеч; эш + че: -че — сүз ясагыч. Кушымчаны аеру өчен сүзнең уртак мәгънә үзәген һәм кушымча өстәгән мәгънәне чагыштырдык.
Шарт. Яз, язучы, язлар сүзләрен чагыштырып, кайсы кушымча яңа сүз ясавын билгеләргә кирәк.
Җавап. -учы — сүз ясагыч кушымча, -лар — төрләндергеч кушымча. Аларны аеруның төп билгесе — беренчесе яңа сүз ясый, икенчесе сүзнең формасын гына үзгәртә.
Шарт. Җөмләдәге эшчеләргә сүзен тамыр һәм кушымчаларга таркатырга, һәр кушымчаның вазифасын һәм вариантын аңлатырга: Эшчеләргә яңа китаплар китерделәр.
Җавап. эш + че + ләр + гә: -че — сүз ясагыч, -ләр һәм -гә — төрләндергеч кушымчалар. Кушымчаларны ахырдан башлап аеру һәр кисәкнең вазифасын күрергә ярдәм итә.
Тамырны кушымча белән бергә алу еш кына сүзнең мәгънә үзәге тикшерелмәгәндә килеп чыга. Мәсәлән, эшче сүзендә эшче бөтенләй тамыр түгел, чөнки эшләр сүзендә дә эш өлеше саклана. Үзеңне тикшерү өчен бер тамырдан ясалган башка сүзне табып, уртак өлешне билгелә.
Сүз ясагыч һәм төрләндергеч кушымчаны бер төр дип санау кушымчаның нәтиҗәсенә игътибар итмәгәндә була. Эшче яңа сүз, эшчеләр шул сүзнең күплек формасын белдерә. Кушымчаны алып кара: яңа төшенчә туса — сүз ясагыч, грамматик форма гына үзгәрсә — төрләндергеч.
Кушымчаны һәрвакыт бер үк формада язу татар телендәге сузыклар ярашуын исәпкә алмаудан килеп чыга. Калын һәм нечкә сүзләрдә -лар/-ләр, -чы/-че кебек төрле вариантлар кулланыла. Кушымча сайлар алдыннан тамырдагы сузыкларның калынлыгын яки нечкәлеген тикшер.
Берничә кушымчалы сүзне бер кушымчалы дип карау сүзне тулысынча бер кисәк итеп кабул иткәндә килеп чыга. Эшчеләргә сүзендә -че, -ләр, -гә өч төрле кушымча бар. Сүзне ахырдан башлап бүл һәм һәр өлешнең нинди мәгънә өстәгәнен аерым аңлат.
Тамырдаш сүзләрне чагыштыру һәм сүзнең мәгънәле кисәкләрен аеру күнекмәләре кушымчалар темасын үзләштерергә ярдәм итә. Уртак өлешне табу тамырны ялгыш билгеләүдән саклый. Бу күнекмә сүз төзелешен тикшергәндә кирәк була.
Сузыкларның нечкә-калын булуын һәм татар телендәге сузыклар ярашуын белү кушымча вариантын дөрес сайларга мөмкинлек бирә. Мәсәлән, -лар һәм -ләр формалары сүзнең әйтелешенә карап кулланыла. Бу белем дөрес язу өчен дә мөһим.
Кушымчаларны белү сүз төрләрен һәм аларның грамматик формаларын өйрәнгәндә кирәк. Алар сүзләрне җөмләдә дөрес бәйләргә, күплекне һәм килешне белдерергә ярдәм итә. Шуңа күрә кушымчаларны аңлау сөйләм һәм язма телне дөрес куллануның нигезе булып тора.
Тамыр белән кушымчаны ничек аерырга?
Тамыр сүзнең төп мәгънәсен белдерә, ә кушымча тамырга ялгана һәм мәгънәне яки грамматик форманы үзгәртә. Бер тамырдан ясалган берничә сүзне чагыштырып, аларда уртак калган өлешне табарга була.
Сүз ясагыч кушымча белән төрләндергеч кушымчаның аермасы нәрсәдә?
Сүз ясагыч кушымча яңа мәгънәле сүз ясый: эш + че → эшче. Төрләндергеч кушымча яңа сүз ясамый, шул ук сүзнең формасын үзгәртә: эшче + ләр → эшчеләр.
Бер сүзгә берничә кушымча ялгана аламы?
Әйе, бер сүзгә берничә кушымча бер-бер артлы ялгана ала. Мәсәлән, эшчеләргә сүзендә эш — тамыр, -че — сүз ясагыч, -ләр һәм -гә — төрләндергеч кушымчалар.
Ни өчен бер үк кушымчаның төрле вариантлары бар?
Кушымча варианты тамырдагы сузыкларның нечкә яки калын булуына бәйле. Шуңа күрә күплек кушымчасы -лар яки -ләр, ә сүз ясагыч кушымча -чы яки -че рәвешендә килә.
Кушымчаның сүздәге вазифасын ничек билгеләргә?
Кушымча ялгангач, яңа сүз барлыкка киләме яки сүзнең формасы гына үзгәрәме икәнен тикшерегез. Яңа мәгънә туса — ул сүз ясагыч, ә сан, килеш кебек грамматик форма үзгәрсә — төрләндергеч кушымча.
Кушымчалар
