Предметны белдерә торган сүзләр

Определения и обозначения

Предметны белдерә торган сүзләр кешене, хайванны, әйберне һәм башка предметларны атый. Мәсәлән, укучы — кеше, китап — әйбер, песи — хайван. Бу билгеләмә сүзнең кемне яки нәрсәне белдерүен танырга ярдәм итә.

«Кем?» соравына гадәттә кешеләрне белдергән сүзләр җавап бирә: укучы, табиб, әби. Сорауны кешенең исеменә, һөнәренә яки туганлык атамасына куярга мөмкин. Шулай итеп, сүзнең кеше турында икәнен тиз ачыклыйбыз.

«Нәрсә?» соравына әйберләрне, хайваннарны, үсемлекләрне һәм табигать күренешләрен атаган сүзләр җавап бирә: дәфтәр, ат, чыршы, яңгыр. Бу сорау кеше атамаларыннан башка исемнәрне танырга кирәк. Ул предметларның төрле булуын бер уртак төркемдә күрсәтә.

Предметны белдерә торган сүзләрнең грамматик атамасы — исем. Исем сүзнең нәрсә белдерүен генә түгел, аңа нинди сорау куелуын да аңларга мөмкинлек бирә. Шуңа күрә «исем» һәм «предметны белдерә торган сүзләр» терминнары бер төшенчәнең төрле атамалары булып тора.

Как это устроено

Предметны белдергән сүзне җөмләдә табу өчен аның мәгънәсенә карыйбыз. Сүз эшне белдерәме, билгене күрсәтәме, әллә кемне яки нәрсәне атыймы — моны аерырга кирәк. Мәсәлән, «матур чәчәк үсә» җөмләсендә чәчәк предметны, матур — аның билгесен, үсә — эшен белдерә.

«Кем?» соравы кешеләрне атаган сүзләргә куела, чөнки кеше — сөйләмдә аерым мәгънә төркеме. «Укучы» сүзенә бу сорауны куйганда, без предметның җанлы булуына гына түгел, кеше булуына таянабыз. Шуңа күрә «укучы — кем?» дип җавап бирәбез.

«Нәрсә?» соравы әйбер, хайван, үсемлек һәм күренеш атамаларына куела. Бу төркемнәрдәге сүзләрнең мәгънәләре төрле булса да, алар кеше атамасы түгел. Мәсәлән, «песи — нәрсә?», «чыршы — нәрсә?», «яңгыр — нәрсә?» дип сорыйбыз.

Бер үк предмет турында төрле сүзләр белән әйтелгән җөмләләрдә һәр исем үзенең мәгънәсе буенча таныла. «Укучы китап укый» җөмләсендә укучы һәм китап ике төрле предметны атый. Беренчесенә «кем?», икенчесенә «нәрсә?» соравы куела, чөнки сүзләр төрле төркемгә карый.

Предмет атамасы белән билге яки эш атамасын бутамас өчен, сүзне җөмләдәге мәгънәсе белән тикшерергә кирәк. «Яшел» нинди? дигән сорауга, «йөгерә» нишли? дигән сорауга җавап бирә, ә «агач» нәрсә? дигән сорауга җавап бирә. Димәк, сүзнең соравы аның нәрсәне белдерүенә бәйле.

Предметны белдергән сүзләр һәм аларга куела торган сораулар

Таблицаны кулланганда башта сүзнең нәрсәне белдерүен ачыклагыз. Аннары шул юлдагы сорауны сайлап, мисал белән чагыштырыгыз. Кеше атамалары өчен «кем?», калган төркемнәр өчен «нәрсә?» соравы кирәк.

Разбор задач

1. Бирелгән сүзләр арасыннан предметны белдергәннәрен сайлап алыгыз: матур, китап, йөгерә, укучы. Сүзләрнең мәгънәсен тикшереп, кемне яки нәрсәне атаганнарын ачыклыйбыз. Билгене һәм эшне белдергән сүзләрне исемнәрдән аерабыз.

1. «Матур» сүзенә нинди? соравы куела, ул билгене белдерә.
2. «Китап» сүзенә нәрсә? соравы куела, ул әйбер атамасы.
3. «Йөгерә» сүзенә нишли? соравы куела, ул эшне белдерә.
4. «Укучы» сүзенә кем? соравы куела, ул кеше атамасы.

Җавап: китап, укучы — предметны белдергән сүзләр. Аларның сораулары: китап — нәрсә?, укучы — кем?

2. Сүзләрне ике төркемгә бүлегез һәм һәрберсенә сорау куегыз: табиб, песи, дәфтәр, чыршы, күк күкрәү. Башта кеше атамасын табабыз, аннары калган сүзләрнең мәгънә төркемнәрен билгелибез. Шуннан соң һәр төркемгә тиешле сорауны куябыз.

1. «Табиб» — кеше атамасы, шуңа күрә аңа кем? соравы куела.
2. «Песи», «дәфтәр», «чыршы», «күк күкрәү» кеше түгел, аларга нәрсә? соравы куела.
3. Сүзләрне ике төркемгә урнаштырабыз: кеше һәм башка предметлар яки күренешләр.

Җавап: кем? — табиб. Нәрсә? — песи, дәфтәр, чыршы, күк күкрәү.

3. Җөмләләрдән предметны белдергән сүзләрне табыгыз, сорауларын языгыз һәм мәгънә төркемнәре буенча аерыгыз: «Укучы китап укый. Тәрәзә янында чәчәк үсә.» Һәр җөмләдә сүзләрнең кемне яки нәрсәне атавын тикшерәбез. Эшне белдергән «укый» һәм «үсә» сүзләре исем булмаганга, аларны сайламыйбыз.

1. «Укучы» — кеше, аңа кем? соравы куела.
2. «Китап» һәм «тәрәзә» — әйбер, аларга нәрсә? соравы бирелә.
3. «Чәчәк» — үсемлек, аңа нәрсә? соравы куела.
4. Сүзләрне кеше, әйбер һәм үсемлек төркемнәренә аерабыз.

Җавап: укучы — кем?, кеше; китап — нәрсә?, әйбер; тәрәзә — нәрсә?, әйбер; чәчәк — нәрсә?, үсемлек.

Типичные ошибки

1. Барлык предмет атамаларына «нәрсә?» дип кую. Бу хата кешеләрне башка предметлар белән бергә караудан килеп чыга. Үзеңне тикшерү өчен сүзнең кеше атамасы булу-булмавын ачыкла: кеше булса, «кем?» соравын куй.

2. Җөмләдәге һәр сүзне исем дип санау. Укучы барлык сүзләрне бер үк төркемгә кертергә мөмкин, ләкин билге һәм эш предметны атамый. Сүзгә нинди? яки нишли? сораулары туры килсә, ул исем түгел.

3. «Нәрсә?» соравын әйберләргә генә бирү. Сорауның мәгънәсен тар аңлау хайван, үсемлек һәм күренеш атамаларын читтә калдыра. Үзеңне тикшергәндә «нәрсә?» соравын шул дүрт төркемнең һәрберсенә куеп кара.

4. Сорауны сүз мәгънәсен тикшермичә сайлау. Кайвакыт укучы сүзнең җөмләдәге урынына гына карый һәм очраклы сорау куя. Дөреслекне ачыклау өчен сүзнең кемне яки нәрсәне атавын үзеңә аңлат.

Связь с другими темами

Бу теманы үзләштерү өчен сүзнең мәгънәсен аңларга һәм сүзләргә дөрес сорау куярга кирәк. Сорауны мәгънәгә карап сайлау исемне башка сүзләрдән аерырга ярдәм итә.

Алга таба бу белем җөмләдә сүз төркемнәрен тануда кирәк булачак. Исемнәрне өйрәнгәндә аларның санын һәм төрләнешен аеру да җиңеләячәк, чөнки башта исемнең үзе табыла.

Что запомнить

• Предметны белдергән сүзләр кешене, әйберне, хайванны, үсемлекне яки күренешне атый.
• Кешене белдергән сүзләргә «кем?» соравы куела.
• Башка предмет һәм күренеш атамаларына «нәрсә?» соравы куела.
• Сүзгә сорауны аның мәгънәсенә карап сайлыйлар.
• Предметны белдергән сүзләр исем дип атала.