Аергыч

Билгеләмәләр һәм билгеләүләр

Аергыч — җөмләнең иярчен кисәге; ул предметның билгесен яки кемгә, нәрсәгә караганын белдерә һәм исемгә бәйләнә. Иярчен кисәк җөмләнең башка кисәгенә бәйле була. Аергыч исемне ачыклап, сүзнең нинди предмет турында әйтелүен төгәлләштерә.

Аерылмыш — аергыч ачыклап килгән сүз; аергыч аерылмышка мәгънә һәм грамматик бәйләнеш аша карый. Гадәттә аерылмыш исем була, чөнки предметның билгесе яки кемгә караганы нәкъ шул исемгә бәйләнә. Аергычны аерым гына түгел, аерылмышы белән бергә билгеләү җөмләдәге бәйләнешне аңларга ярдәм итә.

Сыйфат аергыч предметның нинди булуын белдерә торган аергыч. Ул сыйфат белән белдерелә һәм «нинди? кайсы?» сорауларына җавап бирә. Бу төр аергыч предметның төсен, күләмен, сыйфатын яки башка билгесен ачыкларга мөмкинлек бирә.

Сан аергыч предметның санын яки тәртибен белдерә торган аергыч. Ул сан белән белдерелә һәм «ничә? ничәнче?» сорауларына җавап бирә. Бу сорауларны куеп, предметларның күпме булуын яки тәртип буенча кайда торуын ачыклыйбыз.

Аергыч ничек төзелгән

Аергычны табу өчен башта җөмләдәге исемне эзләргә кирәк, чөнки аергыч шул исемгә бәйләнә. Аннары исемгә сорау куеп, аны ачыклаган сүзне табалар. Бу ысул исем янындагы башка сүзләрне аергыч дип ялгыш билгеләмәскә ярдәм итә: сүз предмет турында өстәмә мәгънә бирергә тиеш.

Аергычка «нинди?», «кайсы?», «кемнең?», «нәрсәнең?», «ничә?», «ничәнче?» кебек сораулар куела. Сорауның төре аергычның нинди мәгънә белдерүен күрсәтә: билгене, кемгә яки нәрсәгә караганны, санны я тәртипне. Шуңа күрә сорауны дөрес кую сүзнең җөмләдәге вазифасын ачыкларга булыша.

Аергыч сыйфат, сан, алмашлык, исемнең иялек килеше формасы яки сыйфат фигыль белән белдерелә ала. Сүз төркеме — сүзнең нинди төркемгә керүе, ә җөмлә кисәге — аның җөмләдәге вазифасы. Аларны бер нәрсә дип санарга ярамый: сүз аергыч буламы-юкмы икәнен аның исемгә бәйләнешен һәм биргән мәгънәсен тикшереп билгелиләр.

Аергыч гадәттә аерылмыштан алда килә, шуңа күрә аларны еш кына янәшә күрергә мөмкин. Шулай да урынга гына карап карарга җитми: аергыч белән аерылмышны бергә алып, сорау куеп һәм мәгънәсен тикшереп була. Сүз предметны ачыклап, исемгә бәйләнсә, ул аергыч вазифасын башкара.

Иялек килешендәге исем аергыч булып килгәндә, ул аерылмыш белән бәйләнешкә керә. Мондый сүз кемнең яки нәрсәнең икәнен белдерә, мәсәлән, укучыларның дәфтәрләре сүзтезмәсендә дәфтәрләрнең кемгә караганын ачыклый. Иялек мәгънәсен күрү өчен исемгә «кемнең?» яки «нәрсәнең?» соравын куярга кирәк.

Аергычның мәгънәсе һәм белдерелүе

Таблицадан башта аергычның нинди сүз белән белдерелүен, аннары аның мәгънәсен һәм соравын чагыштырып кара. Мисалларда аергыч предмет исемен ачыклый, шуңа күрә аның аерылмышын да табып була. Бер үк сорауга төрле сүз төркемнәре җавап бирә алганын истә тот.

Җөмләләрне тикшерү

1. Җөмләдә аергычны һәм аерылмышны тап: «Матур чәчәк үсә».

1. Башта исемне табабыз: бу җөмләдә ул — чәчәк. Исемгә «нинди?» соравын куябыз, чөнки предметның билгесен эзлибез.
2. «Нинди чәчәк?» дигән сорауга матур сүзе җавап бирә. Ул чәчәкнең билгесен белдерә һәм исемне ачыклый, димәк, аергыч булып тора.
3. Аергыч бәйләнгән исемне дә күрсәтәбез: матур сүзенең аерылмышы — чәчәк. Үсә сүзе предметның билгесен түгел, аның нәрсә эшләгәнен белдерә.

Җавап: матур — аергыч, чәчәк — аерылмыш.

2. Аергычның нинди сүз төркеме белән белдерелүен билгелә: «Өч укучы китап укый».

1. Исемне табабыз: укучы. Аның алдында торган өч сүзенең шул исемгә бәйләнешен тикшерәбез.
2. «Ничә укучы?» дип сорау куябыз. Өч сүзе укучыларның санын белдереп, сорауга җавап бирә.
3. Өч — сан, шуңа күрә бу җөмләдә ул сан белән белдерелгән аергыч. Укучы — аның аерылмышы; китап укый сүзләре аергычны билгеләүгә кирәкми.

Җавап: өч — сан аергыч, укучы — аерылмыш.

3. Җөмләне тикшер: «Укучыларның дәфтәрләре партада ята». Аергычны, аерылмышны һәм алар арасындагы бәйләнешне күрсәт.

1. Исемнәрне карыйбыз: укучыларның һәм дәфтәрләре. Дәфтәрләрнең кемгә караганын ачыклау өчен «кемнең дәфтәрләре?» дип сорыйбыз.
2. Сорауга укучыларның сүзе җавап бирә. Ул иялек килешендәге исем һәм дәфтәрләрнең кемгә караганын белдерә, шуңа күрә аергыч була.
3. Аергыч ачыклап килгән исем — дәфтәрләре, ягъни аерылмыш. Алар арасында мәгънәви бәйләнеш бар: сүз укучыларга караган дәфтәрләр турында бара.

Җавап: укучыларның — иялек килешендәге аергыч, дәфтәрләре — аерылмыш; аергыч дәфтәрләрнең кемгә караганын белдерә.

Типик хаталар

Исем янындагы һәр сүзне аергыч дип санау — киң таралган хата. Сүзнең исемгә якын торуы гына җитми, ул исемне ачыкларга һәм тиешле сорауга җавап бирергә тиеш. Үзеңне тикшерү өчен исемгә сорау куй һәм сүзнең предмет турында нинди мәгънә өстәвен ачыклап кара.

Аергычны аерылмыш белән бутарга мөмкин, чөнки бу ике сүз җөмләдә үзара бәйләнгән. Аергыч исемне ачыклый, ә аерылмыш — шул аергыч бәйләнгән исем. Икесен дә парлап күрсәт: мәсәлән, матур чәчәк сүзләрендә матур — аергыч, чәчәк — аерылмыш.

Сүз төркемен җөмлә кисәге белән тиңләштерү дә дөрес түгел. Сыйфат һәрвакыт аергыч булмый, чөнки сүзнең вазифасы җөмләдәге бәйләнешенә карап билгеләнә. Сыйфатның исемне ачыклавын тикшер; бәйләнеше булмаса, аны автоматик рәвештә аергыч дип атама.

Аергычны табып, аңа бәйләнгән исемне күрсәтмәү — тагын бер җитешсезлек. Бу очракта сүзнең нәкъ кайсы предметны ачыклаганы аңлашылмый кала. Үзеңне тикшергәндә аергычка гына түгел, аның аерылмышына да сорау биреп, икесен бергә билгелә.

Башка темалар белән бәйләнеш

Исем, сыйфат, сан, алмашлык, исемнең иялек килеше һәм сыйфат фигыль турындагы белемнәр аергычны танырга ярдәм итә. Чөнки аергыч шушы сүз төркемнәре белән белдерелә ала, ә аларның мәгънәсе аергычның нәрсә аңлатуын күрсәтә. Сүз төркемнәрен белү сорауны дөрес куярга да булыша.

Аергыч җөмләнең баш һәм иярчен кисәкләрен өйрәнгәндә, шулай ук җөмләне синтаксик тикшергәндә кирәк. Синтаксик тикшерү — җөмлә кисәкләрен һәм алар арасындагы бәйләнешне билгеләү. Аергычны аерылмышы белән күрсәтү җөмләнең төзелешен тулырак аңларга мөмкинлек бирә.

Нәрсәне истә тотарга

• Аергыч предметның билгесен яки кемгә, нәрсәгә караганын белдерә.
• Аергыч исемгә бәйләнә.
• Аергычка «нинди? кайсы? кемнең? нәрсәнең? ничә? ничәнче?» сорауларын куеп була.
• Аергычның бәйләнгән исеме аерылмыш дип атала.
• Аергыч төрле сүз төркемнәре белән белдерелергә мөмкин.
• Аергычны билгеләгәндә аның аерылмыш белән бәйләнешен дә күрсәт.