Бәйлекләр

Определения и обозначения

Бәйлек — ярдәмче сүз, ул исемгә яки алмашлыкка бәйләнеп, сүзләр арасындагы мәгънәви мөнәсәбәтне белдерә. Ярдәмче сүз үзаллы предметны атамый, ә башка сүзләрнең мәгънәсен бәйләргә булыша. Шуңа күрә бәйлекне җөмләдә ялгыз түгел, ә аңа бәйләнгән сүз белән бергә эзлиләр.

Татар телендә бәйлек гадәттә үзе бәйләнгән исемнән яки алмашлыктан соң килә: «дустым белән». Рус телендә предлог гадәттә исем алдыннан килә, мәсәлән, «с другом», шуңа күрә сүзләрнең урынын татарча төзелешкә күчерергә ярамый. Бу тәртипне белү бәйлекне танырга һәм сүзтезмәне дөрес төзергә ярдәм итә.

Бәйлек сүз — бәйлек мәгънәсендә кулланылып, исем яки алмашлык белән билгеле килештә килгән сүз. Ул бәйлеккә охшап сүзләр арасындагы мөнәсәбәтне күрсәтә, ләкин үз мәгънәсен һәм грамматик үзенчәлекләрен саклый. Мәсәлән, «янында» һәм «яныннан» формаларында бәйлек сүз килеш белән төрләнә.

Бәйлек белән килгән исем яки алмашлык — бәйлек бәйләнгән сүз; аның килеше бәйлек таләбенә карап билгеләнә. Килеш сүзнең җөмләдәге формасын күрсәтә, ә «дәрестән соң» мисалында «дәрестән» чыгыш килешендә тора. Бәйлекне сүздән аерып кына карау килешне дөрес аңларга комачауларга мөмкин.

Как это устроено

Бәйлекләр исем һәм алмашлыкларны башка сүзләр белән бәйли, чөнки җөмләдә предметлар һәм эш-хәлләр арасындагы мөнәсәбәтне белдерергә кирәк. Мәсәлән, «әнием өчен алдым» дигәндә бәйлек бүләкнең кемгә яки кем мәнфәгатенә алынуын күрсәтә. Бәйлекләр урынны, вакытны, сәбәпне, максатны һәм охшашлыкны да белдерә ала. Мөнәсәбәтне бәйлек кенә түгел, ә бөтен сүзтезмә һәм җөмлә мәгънәсе ачыклый.

Татар телендә бәйлек гадәттә бәйләнгән сүздән соң килә: «синең өчен», «китап турында». Бу тәртип татарча сүзтезмәнең төзелешенә хас, ә рус телендә шундый ук мөнәсәбәт еш кына исем алдыннан килгән предлог белән белдерелә. Русча тәртипне күчереп, бәйлекне исем алдына кую татарча сүз тәртибен бозачак. Шуңа күрә сүзтезмәне төзегәндә башта исемне яки алмашлыкны, аннары бәйлекне әйтәбез.

Төрле бәйлекләр үзләреннән алдагы исемнең яки алмашлыкның билгеле килештә килүен таләп итә ала. Килеш — исемнең җөмләдәге ролен һәм башка сүзләр белән бәйләнешен күрсәтүче грамматик форма. Мәсәлән, «дәрестән соң» сүзтезмәсендә «дәрестән» чыгыш килешендә; бәйлекне килеш формасы белән бергә өйрәнү дөрес төзелешне истә калдырырга ярдәм итә. Берничә очракны чагыштырып, һәр бәйлекнең нинди форма белән килүен аерым үзләштерергә кирәк.

Бәйлекнең мәгънәсен җөмләдәге контексттан ачыклыйбыз, чөнки бер үк сүзнең нинди мөнәсәбәт белдерүе аның кайсы сүзләр белән кулланылуына бәйле. Мәсәлән, «белән» бергәлекне күрсәтә ала: «дустым белән бардым». Башка җөмләдә ул эшнең коралын белдерә ала: «каләм белән яздым». Шуңа күрә бәйлекне күрү белән генә мәгънә әйтмибез, ә бөтен җөмләне укыйбыз.

Бәйлек белән бәйлек сүзнең аермасы аларның грамматик үзенчәлекләрендә күренә. Бәйлек — ярдәмче сүз, ә бәйлек сүз урын яки юнәлеш кебек үз мәгънәсен саклый һәм килеш белән төрләнә ала: «өй янында», «өй яныннан». Формаларны чагыштыру сүзнең бәйлек сүз булуын күрсәтә. Бу аерма сүзтезмәне дөрес тикшерергә һәм сүзләрнең ролен билгеләргә кирәк.

Бәйлекләрнең мәгънәсе һәм кулланылышы

Таблицадан бәйлекнең мәгънәсен, аның алдыннан килгән сүзнең килешен һәм кулланылыш мисалын бергә чагыштырып өйрән. Килешне бәйлекнең үзенә түгел, бәйлеккә бәйләнгән исемгә яки алмашлыкка билгелә. Кайбер бәйлекләрнең кулланылышы сүзтезмәгә бәйле булганга, мисалны тулы җөмләдә тикшерү файдалы.

Разбор задач

1. Бирем. Җөмләдәге бәйлекне табарга һәм аңа бәйләнгән сүзне билгеләргә: «Мин дустым белән мәктәпкә бардым». Максат — бәйлекнең урынын һәм нинди сүз белән бәйләнгәнен күрү. «Мәктәпкә» сүзенең килеш кушымчасы бар, ләкин бу биремдә без аны бәйлек дип билгеләмибез.

1. Җөмләне укып, сүзләр арасындагы мөнәсәбәтне белдергән ярдәмче сүзне эзлибез.
2. «Белән» сүзен табабыз: ул «дустым» сүзеннән соң килә.
3. «Кем белән бардым?» дип сорап, «дустым» сүзенең бәйлеккә бәйләнгәнен тикшерәбез.

Җавап: бәйлек — «белән», аңа бәйләнгән сүз — «дустым». «Дустым» баш килештә килгән. «Мәктәпкә» исә бару юнәлешен белдерә, әмма бәйлек түгел.

2. Бирем. Күп нокталар урынына тиешле бәйлекне куярга: «Китап ... сөйләштек; әнием ... бүләк алдым». Беренче өлештә нәрсә турында сөйләшкәнне, икенчесендә бүләкнең кем өчен алынганын ачыкларга кирәк. Урынны буш калдырмас өчен, һәр җөмләнең мәгънәсенә туры килгән бәйлек сайлыйбыз.

1. «Китап ... сөйләштек» дигәндә китап — сөйләшүнең темасы, шуңа күрә «турында» бәйлеге туры килә.
2. «Әнием ... бүләк алдым» дигәндә бүләк кемгә алынганын «өчен» бәйлеге илттерә.
3. Җөмләләрне бәйлекләр белән яңадан укып, мәгънәнең дөреслеген тикшерәбез.

Җавап: «Китап турында сөйләштек; әнием өчен бүләк алдым». Беренче бәйлек сөйләшү темасын, икенчесе бүләкнең кемгә атап алынуын күрсәтә.

3. Бирем. Бирелгән сүзләрдән бәйлекләрне һәм бәйлек сүзләрне аерып, исемнең килешен билгеләргә: «дәрестән соң», «өй янында», «синең өчен». Сүзләрне төркемләү өчен аларның җөмләдәге вазифасын гына түгел, грамматик формасын да карыйбыз. Аеруча «янында» сүзенең килеш белән төрләнә алуын исәпкә алабыз.

1. «Дәрестән соң» сүзтезмәсендә «соң» — бәйлек, ә «дәрестән» чыгыш килешендә.
2. «Өй янында» сүзтезмәсендә «янында» урынны белдергән бәйлек сүз; «өй» баш килештә.
3. «Синең өчен» сүзтезмәсендә «өчен» — бәйлек, ә «синең» ия тийн килештә.
4. «Янында» гэ «яныннан» формасы белән чагыштырып карыйбыз: ул килеш буенча үзгәрә алганга бәйлек сүз булып тора.

Җавап: «соң», «өчен» — бәйлекләр; «янында» — бәйлек сүз. Бәйлекләргә бәйләнгән сүзләрнең килешләре бертөрле түгел, шуңа күрә һәр сүзтезмәне аерым тикшерергә кирәк.

Типичные ошибки

Бәйлекне бәйләнгән сүз алдыннан кую — рус телендәге предлог тәртибен татарчага күчерүдән килеп чыга. Нәтиҗәдә татарча сүзтезмә дөрес төзелми, чөнки бәйлек гадәттә исемнән яки алмашлыктан соң килә. Үзеңне тикшерү өчен бәйлекне тап та, аның алдыннан килгән сүзгә кара: «дустым белән» формасында бәйлек сүз ахырында тора.

Бәйлек белән килгән сүзнең килешен исәпкә алмау да еш очрый. Моның сәбәбе — бәйлекнең мәгънәсенә генә игътибар итеп, аңа бәйләнгән сүзнең формасын оныту. Сүзтезмәне тулысынча язып, бәйлеккә кадәрге сүзнең кушымчасын һәм килеш соравын тикшер; «дәрестән соң» мисалында «-тән» формасы чыгыш килешен белдерә.

Бәйлекне бәйлек сүз белән бутамас өчен, сүзнең үз мәгънәсе һәм төрләнә алу-алмавы турында уйла. Бәйлек исемгә ярдәм итә, ә бәйлек сүз урын яки вакыт кебек мәгънәне үзе дә белдерә һәм төрле килеш формаларын ала ала. «Өй янында» һәм «өй яныннан» формаларын чагыштыру бу үзгәрешне күрсәтә. Сүз килеш белән үзгәрсә, аны гади бәйлек дип кенә билгеләмә.

Бәйлекнең мәгънәсен контекстсыз билгеләү дөрес түгел, чөнки бер бәйлек төрле сүзләр белән төрле мөнәсәбәт белдерә ала. Аерым алынган бәйлеккә карап җавап бирү — җөмләнең калган өлешен исәпкә алмау. Бәйлеккә бәйләнгән сүзне, эш-хәлне һәм җөмләнең гомуми мәгънәсен бергә укып тикшер. «Белән» сүзенең бергәлекме, әллә коралмы белдерүе шулай ачыклана.

Связь с другими темами

Бәйлекләрне аңлау өчен исем, алмашлык һәм килешләрне, шулай ук килеш сорауларын белү кирәк. Бу белем бәйлеккә бәйләнгән сүзне табарга һәм аның формасын аңлатырга ярдәм итә. Бәйлекләр җөмләдә сүзләрне бәйләүне, җөмлә кисәкләрен һәм татарча сүз тәртибен өйрәнгәндә кулланыла. Бәйлек сүзләр белән танышу исә сүзтезмәләрне дөрес төзергә һәм сүзләрнең грамматик үзгәрешен күрергә әзерли.

Что запомнить

• Бәйлек — ярдәмче сүз.
• Бәйлек гадәттә исемнән яки алмашлыктан соң килә.
• Бәйлекләр сүзләр арасындагы мөнәсәбәтне белдерә.
• Бәйлек үзеннән алдагы сүзнең килешенә тәэсир итә ала.
• Бәйлекне бәйлек сүздән аерырга кирәк.
• Бәйлекнең мәгънәсе җөмләдәге кулланылышына бәйле.