Кисәкчәләр

Определения и обозначения

Кисәкчә — ярдәмлек сүз төркеме; ул сүзгә яки җөмләгә өстәмә мәгънә төсмере бирә. Кисәкчә үзе предметны, билгене яки хәрәкәтне атамый. Шуңа күрә аны җөмләдә аерым мәгънәле сүз түгел, ә башка сүзнең яки бөтен җөмләнең мәгънәсен тулыландыручы берәмлек итеп таныйбыз.

Сорау кисәкчәсе — җөмләне сорау итеп белдерергә ярдәм итүче мы/ме кисәкчәләре. Алар сөйләмдә җавап көтүне күрсәтә һәм гадәттә җөмлә ахырында килә. Бу төр кисәкчә әйтелгән фикерне хәбәр итүдән сорауга әйләндерергә кирәк булганда кулланыла.

Көчәйткеч кисәкчә — сүзнең яки җөмләнең мәгънәсен көчәйтүче ук/үк, бит кисәкчәләре. Алар сөйләүченең фикергә басым ясавын, аны аеруча әһәмиятле дип санавын күрсәтә. Көчәйткеч кисәкчә өстәлгәч, җөмләдәге төп хәбәр ныграк яңгырый.

Чикләү кисәкчәсе — берәр нәрсәне чикләп күрсәтүче гына/генә, кына/кенә кисәкчәләре. Алар бер предметны, кешене яки билгене башкалардан аерып калдыра. Бу кисәкчәләр «башкалар түгел, нәкъ менә шул» дигән мәгънә төсмерен бирә.

Как это устроено

Кисәкчәләрнең үзләре предметны, билгене яки хәрәкәтне атамавы аларның ярдәмлек сүз булуы белән аңлатыла. Мәсәлән, «Алсу килде» җөмләсендә килде сүзе эш-хәрәкәтне белдерә, ә кисәкчә бу эшкә өстәмә төсмер генә өсти. «Алсу гына килде» дигәндә гына Алсуның башкалардан аерылып торуын күрсәтә.

Сорау кисәкчәсе җөмләдә сорау мәгънәсе тудыра, чөнки ул тыңлаучыдан җавап көтелүен белдерә. «Син китап укыйсың» — хәбәр, ә «Син китап укыйсыңмы?» — сорау. Җөмлә ахырында тавышның күтәрелүе дә сорауны сиздерә, ләкин бу интонация мы/ме кисәкчәсен алыштырмый: кисәкчә грамматик һәм мәгънәви эш башкара.

Көчәйткеч кисәкчәләр әйтелгән фикергә басым ясый, чөнки сөйләүче хәбәрнең дөреслегенә яки әһәмиятенә игътибар юнәлтә. «Ул бу хәбәрне белә» дигәндә гади хәбәр генә бар. «Ул бу хәбәрне белә бит» җөмләсендә бит сөйләүченең «моңа игътибар ит» дигән төсмерен өсти.

Чикләү кисәкчәләре бер нәрсәне башкалардан аерып күрсәтә, чөнки алар сайлап алу чикләрен тарайта. «Бүген безнең сыйныф экскурсиягә бара» — бару турында гомуми хәбәр. «Бүген безнең сыйныф кына экскурсиягә бара» дигәндә башка сыйныфларның бармавы яки исәпкә алынмавы аңлашыла.

Кисәкчәне тану өчен ике адымны эзлекле үтәү уңайлы. Башта аның кайсы сүзгә бәйләнгәнен табыгыз, аннары шул кисәкчә өстәлгәч җөмлә мәгънәсенең ничек үзгәрүен сорагыз: сорау тудырамы, фикерне көчәйтәме яки мәгънәне чиклиме. Әгәр сүз үзе предметны, билгене яки хәрәкәтне атамый, ә шундый төсмер генә бирә икән, ул кисәкчә булырга мөмкин.

Кисәкчәләрнең төрләре һәм мәгънәләре

Таблицадан башта кисәкчәнең төрен, аннары аның нинди мәгънә бирүен карагыз. Соңгы багана кагыйдәне җөмлә эчендә танырга ярдәм итә. Кисәкчәнең төгәл мәгънәсе һәрвакыт аның бәйләнгән сүзе һәм бөтен җөмлә белән бергә ачыклана.

Разбор задач

1. Сорау кисәкчәсен табу

Шарт: «Син китап укыйсыңмы?» җөмләсеннән кисәкчәне табыгыз һәм аның мәгънәсен әйтегез.

1. Җөмләдә сорау барлыгын ачыклагыз: сөйләүче җавап көтә.
2. Сорауны тудыручы сүзне табыгыз: ул укыйсың сүзенә кушылып килгән мы кисәкчәсе.
3. Аның төрен билгеләгез: ул сорау кисәкчәсе, чөнки җөмләне хәбәрдән сорауга әйләндерә.

Җавап: Кисәкчә — мы. Ул сорау мәгънәсен белдерә.

2. Чикләү кисәкчәсен табу

Шарт: «Бүген безнең сыйныф кына экскурсиягә бара» җөмләсендә кисәкчәне һәм аның мәгънә төрен аңлатыгыз.

1. Җөмләнең кем турында әйтелүен ачыклагыз: экскурсиягә баручы — безнең сыйныф.
2. Шул мәгънәне чикләүче сүзне табыгыз: кына сыйныф сүзенә бәйләнгән.
3. Башка сыйныфлар белән чагыштырыгыз: кына кисәкчәсе нәкъ безнең сыйныфның гына баруын күрсәтә.

Җавап: Кисәкчә — кына. Ул чикләү мәгънәсен белдерә һәм безнең сыйныфны башкалардан аера.

3. Көчәйткеч кисәкчә куллану

Шарт: «Ул бу хәбәрне белә» җөмләсен бит кисәкчәсе белән үзгәртегез һәм мәгънә төсмерен аңлатыгыз.

1. Баштагы җөмләне укыгыз: анда хәбәрнең үзе генә әйтелә.
2. Фикергә басым ясарга кирәклеген билгеләгез: моның өчен бит кисәкчәсе сайлана.
3. Кисәкчәне җөмлә ахырына куегыз һәм үзгәрешне чагыштырыгыз: «Ул бу хәбәрне белә бит».

Җавап: «Ул бу хәбәрне белә бит». Бит кисәкчәсе хәбәрнең дөреслегенә яки инде билгеле булуына басым ясый, сөйләүченең ышанычын көчәйтә.

Типичные ошибки

Кайбер укучылар кисәкчәне мөстәкыйль мәгънәле сүз дип саный. Бу хата кисәкчә җөмләдә аерым күренгәнгә килеп чыга, ләкин ул предметны, билгене яки хәрәкәтне атамый. Үзеңне тикшерү өчен кисәкчәне алып карагыз: төп хәбәр сакланса, ул, мөгаен, өстәмә төсмер генә биргән.

Мы/ме кисәкчәсен сорау интонациясе белән генә бутарга ярамый. Тавышның күтәрелүе — сөйләмдәге интонация, ә мы/ме — җөмләдәге аерым грамматик һәм мәгънәви берәмлек. Тикшерү өчен кисәкчәне табыгыз һәм аның җөмләне сорауга әйләндерүдәге ролен әйтегез.

Кайвакыт укучы кисәкчәгә бәйләнгән бөтен сүзне кисәкчә дип билгели. Мәсәлән, «сыйныф кына» барысы бергә кисәкчә түгел: сыйныф — мөстәкыйль мәгънәле исем, кына — чикләү кисәкчәсе. Һәр сүзне аерым карап, предметны атаган сүзне кисәкчәдән аерыгыз.

Гына/генә һәм ук/үк кисәкчәләренең мәгънәсен җөмләдән аерып билгеләү дә хатага китерә. Алар кайсы сүзгә бәйләнгәненә карап нәрсәне чикләвен яки кайсы фикерне көчәйтүен күрсәтә. Үзеңне тикшерү өчен кисәкчәгә нинди сүз бәйләнгәнен һәм аны алып ташлагач мәгънәдә нинди үзгәреш булганын чагыштырыгыз.

Связь с другими темами

Кисәкчәләрне өйрәнгәндә сүз төркемнәре турындагы белем кирәк. Мөстәкыйль сүзләр предметны, билгене яки хәрәкәтне атый, ә ярдәмлек сүзләр алар арасындагы мәгънә мөнәсәбәтләрен тулыландыра.

Җөмлә төрләрен һәм сорау интонациясен белү мы/ме кисәкчәләрен дөрес аңларга ярдәм итә. Сорау, көчәйтү һәм чикләү төсмерләре җөмләнең гомуми мәгънәсен үзгәртә.

Кисәкчәләрне белү җөмлә төзегәндә һәм текстның мәгънә төсмерләрен аңлаганда кирәк. Аларны дөрес тану тыныш билгеләрен өйрәнүдә дә ярдәм итә, чөнки сорау интонациясе җөмләнең төзелешенә йогынты ясый.

Что запомнить

• Кисәкчә — ярдәмлек сүз төркеме.
• Кисәкчә сүзгә яки җөмләгә өстәмә мәгънә төсмере бирә.
• Мы/ме кисәкчәләре сорау мәгънәсен белдерә.
• Бит, ук/үк кисәкчәләре фикерне көчәйтә ала.
• Гына/генә, кына/кенә кисәкчәләре чикләү мәгънәсе белдерә.
• Кисәкчәне җөмләдәге мәгънәсе һәм бәйләнгән сүзе буенча танырга кирәк.