Берлек һәм күплек сандагы исемнәр

Определения и обозначения

Исем — предметны, затны яки күренешне белдерүче сүз төркеме. Мәсәлән, китап предметны, бала затны, яңгыр күренешне атый. Исемнәр берлек һәм күплек санда була, шуңа күрә бу төшенчә сүзнең бер әйберне яки берничәне белдерүен аңларга ярдәм итә.

Берлек сан — бер предметны яки затны белдерә торган исем формасы. Китап, бала сүзләре махсус сан кушымчасыз килгән берлек исемнәргә мисал була. Берлек санны тану исемнең күплек кушымчасы булу-булмавын тикшергәндә кирәк.

Күплек сан — бердән артык предметны яки затны белдерә торган исем формасы. Китаплар, балалар сүзләрендә күплек мәгънәсе кушымча аша белдерелә. Бу төшенчә җөмләдә берничә әйбер яки зат турында сөйләнүен ачыкларга ярдәм итә.

Күплек кушымчасы — исемгә күплек мәгънәсе өсти торган кушымча. Татар телендә аның -лар/-ләр һәм -нар/-нәр вариантлары бар: китаплар, дәфтәрләр, урманнар. Вариантларны белү сүзне дөрес язарга һәм әйтергә ярдәм итә.

Как это устроено

Берлек сандагы исемгә махсус сан кушымчасы ялганмый, чөнки бер предмет булу күп очракта исемнең төп формасы белән аңлашыла. Мәсәлән, китап сүзе контекстта бер китапны белдерә ала. Предметның берәү икәнен сан яки җөмләдәге башка сүзләр дә ачыкларга мөмкин. Шуңа күрә кушымчасы юк икән, исемне исем түгел дип уйларга ярамый.

Күплек сан исем нигезенә күплек кушымчасы ялганып ясала: укучы — укучылар. Нигез — кушымча ялгана торган төп өлеш; бу мисалда ул укучы сүзе. Кушымча өстәлгәч, сүзнең предметны атау мәгънәсе саклана, ләкин предметларның бердән артык булуы белдерелә. Башта нигезне табу кушымчаны дөрес ялгарга булыша.

Кушымчаның калын яки нечкә варианты сүздәге сузыкларның ярашуына бәйле. Калын сузыклы китап сүзенә -лар ялгана, ә нечкә сузыклы дәфтәр сүзенә -ләр кушыла. Татар телендә кушымчадагы сузыкларның сүздәге сузыкларга ярашуы әйтелешне җиңеләйтә. Шуңа күрә кушымча сайлаганда сүзне әйтеп карау һәм сузыкларына игътибар итү файдалы.

Соңгы аваз да күплек кушымчасының вариантын сайлауга тәэсир итә. Н яки ң авазына тәмамланган исемнәргә -нар/-нәр варианты ялгана: урман — урманнар, таң — таңнар. Бу очракта сүзнең соңгы авазын тикшерү кирәк, чөнки гадәти -лар/-ләр вариантын ялгыш сайларга мөмкин. Калын яки нечкә вариантны билгеләгәндә сузыклар ярашуын да исәпкә алалар.

Күплек сан әйберләрнең бердән артык булуын белдерә, әмма аларның төгәл санын атамый. Китаплар сүзеннән китапларның берничә икәнен аңлыйбыз, ләкин ничә китап булуы билгеле түгел. Төгәл санны әйтергә кирәк булса, исем янында сан кулланыла. Димәк, күплек кушымчасы санны түгел, ә предметларның күплеген күрсәтә.

Исемнәрнең берлек һәм күплек саны

Таблицаны кулланганда башта исемнең бер яки берничә предметны белдерүен ачыклагыз. Аннары ясалышына һәм кушымчасына карап санын билгеләгез. Кушымча сайлаганда сузыкларның ярашуын һәм сүзнең соңгы авазын тикшерегез.

Разбор задач

1. Сүзләрнең санын билгеләгез: шәһәр, шәһәрләр, болыт.

1. Башта исемнәрне табабыз: шәһәр, шәһәрләр, болыт өчесе дә исем.
2. Шәһәр сүзендә күплек кушымчасы юк, шуңа күрә ул берлек санда.
3. Шәһәрләр сүзендә -ләр кушымчасы бар, димәк, ул күплек санда.
4. Болыт сүзендә дә күплек кушымчасы юк; исем берлек санда килә.

Җавап: шәһәр — берлек сан, шәһәрләр — күплек сан, болыт — берлек сан. Бу очракта кушымчаның булуына игътибар итү җитә.

2. Күплек санга куегыз: китап, гөл, укучы, урман.

1. Һәр сүзнең сузыкларын һәм соңгы авазын тикшерәбез. Китап калын сузыклы һәм п авазына тәмамлана, шуңа -лар ялгана.
2. Гөл нечкә сузыклы, соңгы авазы н яки ң түгел; аңа -ләр кушыла.
3. Укучы сүзендәге сузыклар нечкә, соңгы аваз ы булгач, -лар/-ләр кагыйдәсе буенча укучылар формасын ала.
4. Урман н авазына тәмамлана, шуңа -нар варианты кирәк; калын сузыклы сүздән урманнар ясала.

Җавап: китаплар, гөлләр, укучылар, урманнар. Кушымчаны сайлаганда башта сузыклар ярашуын, аннары сүзнең соңгы авазын исәпкә алдык.

3. Җөмләдә күплек сандагы исемнәрне табыгыз һәм кушымчаларын аңлатыгыз: Балалар бакчада чәчәкләр утырттылар.

1. Җөмләдә предметны яки затны атаган сүзләрне табабыз: балалар — затларны, чәчәкләр — предметларны белдерә.
2. Балалар сүзендә бала нигезенә -лар кушымчасы ялганган. Ул калын сузыкларга ярашып сайланган һәм күплек мәгънәсен белдерә.
3. Чәчәкләр сүзендә чәчәк нигезенә -ләр кушымчасы ялганган. Сүздәге нечкә сузыклар кушымчаның нечкә вариантына нигез була.
4. Бакчада сүзендәге -да урын-вакыт килеше кушымчасы, ул күплек кушымчасы түгел. Шуңа күрә аны күплек исем дип санамыйбыз.

Җавап: күплек сандагы исемнәр — балалар, чәчәкләр; кушымчалары — -лар һәм -ләр. Җөмләдәге башка кушымчаларның вазифасын да аеру кирәк.

Типичные ошибки

Бер үк күплек кушымчасын һәр исемгә ялгау — еш очрый торган хата. Аны кушымчаның бер генә формасын истә калдыру аркасында ясыйлар. Үз-үзеңне тикшерү өчен сүздәге сузыкларны әйтеп кара һәм соңгы авазын билгелә, аннары -лар/-ләр яки -нар/-нәр арасыннан туры килгәнен сайла.

-Нар/-нәрне -лар/-ләр белән бутарга мөмкин, чөнки ике төркем дә күплек мәгънәсен белдерә. Ләкин сүз н яки ң авазына тәмамланса, -нар/-нәр вариантына аерым игътибар кирәк. Урманнар, таңнар формаларын кагыйдә белән чагыштырып тикшерү хатаны табарга булыша. Сүзнең соңгы авазын аерым әйтү дә файдалы.

Берлек сандагы исемне кушымчасы булмаганга исем түгел дип санау дөрес түгел. Бу хата исемне тану өчен һәрвакыт кушымча булырга тиеш дип уйлаудан килеп чыга. Сүз предметны, затны яки күренешне белдерәме дип сора; китап, бала сүзләре махсус сан кушымчасы булмаса да исем булып кала.

Күплек кушымчасын исем нигезенә ялгыш ялгау сүзнең дөрес формасын бозарга мөмкин. Кушымча ялгаганда нигезне аермыйча яки сүзнең әйтелешен тикшермичә эшләү сәбәп була. Башта исемнең нигезен тап, аннары соңгы авазын һәм сузыкларын тикшереп, ясалган сүзне яңадан укы.

Связь с другими темами

Исемнең берлек һәм күплек санын дөрес билгеләү өчен башта исемнең нәрсәне белдерүен танырга кирәк. Сүзнең нигезен аера белү күплек кушымчасын ялгаганда да ярдәм итә. Бу белем алга таба исемнәрне килешләр һәм тартым кушымчалары белән төрләндергәндә кирәк була. Күплек кушымчасын килеш яки тартым кушымчасы белән бутамаска өйрәнү дә мөһим.

Что запомнить

• Исемнәр берлек һәм күплек санда килә.
• Берлек сан гадәттә махсус кушымчасыз була.
• Күплек сан исемгә кушымча ялганып ясала.
• Күплек кушымчалары: -лар/-ләр, -нар/-нәр.
• Кушымчаның нечкә яки калын варианты сузыклар ярашуына бәйле.
• Исемнең соңгы авазы кушымча вариантын сайлауга тәэсир итә.