Кушма сүзләр

Определения и обозначения

Кушма сүз — ике яки берничә тамырның кушылып, бер мәгънә белдерүеннән ясалган сүз. Башкача әйткәндә, берничә өлеш бергә бер төшенчәне атый. Бу билгеләмә сүзнең кушма булуын таныганда төп ярдәмче булып тора.

Кушма сүзнең компонентлары — аны төзүче тамырлар яки сүзләр. Мәсәлән, ташбака сүзенең өлешләре — таш һәм бака, ләкин бөтен сүз бер предметның атамасы булып тора. Компонентларны күрсәтү сүзнең ничек төзелгәнен аңларга ярдәм итә.

Кушма сүзләрнең ясалышы — тамырларның яки сүзләрнең берләшеп, яңа сүз барлыкка китерүе. Ясалышын белү өчен сүзне өлешләргә бүлеп кенә калмыйча, барлыкка килгән яңа мәгънәне дә тикшерәләр. Шулай итеп сүзнең тамырларын һәм гомуми мәгънәсен бәйләп аңларга була.

Бергә язылу — кушма сүзнең компонентлары арасында буш урын калдырмыйча язу. Кушма сүз бер төшенчә белдергәнгә, аның өлешләре гадәттә бер сүз итеп языла. Бу билге сүзне аерым язылган сүзтезмәдән аерырга булыша, әмма мәгънәне дә тикшерергә кирәк.

Как это устроено

Кушма сүзләр ике яки берничә тамырның кушылуы нәтиҗәсендә ясала. Тамырлар бергә килгәндә, алар яңа, бердәм атама тудыра ала. Шуңа күрә кушма сүзне гади генә янәшә торган ике сүз итеп карау дөрес түгел: аның өлешләре бергә яңа мәгънәгә хезмәт итә. Мәсәлән, ташбака сүзе бер хайванны атый, таш һәм бака сүзләрен аерым куллану исә бу атаманы аңлатмый.

Кушма сүзнең мәгънәсе аны төзүче өлешләрнең мәгънәләренә бәйле булырга мөмкин, ләкин бөтен сүзнең мәгънәсе мөһимрәк. Көнбагыш, ташбака, өчпочмак сүзләре төрле өлешләрдән тора, әмма һәрберсе бер предметны яки төшенчәне белдерә. Бу аерма сүзне механик рәвештә бүлүдән саклый. Компонентларның мәгънәсен белү файдалы, чөнки ул яңа сүзнең ничек барлыкка килүен аңлата.

Кушма сүзләр төрле сүз төркемнәренә караган сүзләрдән ясалырга мөмкин. Мәсәлән, сыйфат белән исем кушылып аккош, карабодай кебек сүзләр тудыра, ә сан белән исемнән өчпочмак ясала. Өлешләрне күрсәтү ясалыш үрнәген күрергә ярдәм итә, ләкин сүзнең кушма булуын гомуми мәгънәсе раслый. Шуңа күрә сүзне бүлгәндә һәр өлешнең нинди мәгънә биргәнен һәм бөтен сүзнең нәрсәне атаганын чагыштыр.

Кушма сүзләр, гадәттә, бергә языла, чөнки алар бердәм атамага әйләнә. Ә сүзтезмәдә сүзләр аерым төшенчәләрне белдерә һәм һәркайсы мөстәкыйль кала, шуңа күрә алар аерым языла. Мәсәлән, көнбагыш — үсемлекнең атамасы, ә көнбагыш орлыгы сүзләрендә орлык аерым нәрсәне белдерә. Язылышны дөрес сайлау өчен сүзнең мәгънәсен контекстта карау кирәк.

Кушма сүзне тану өчен аның составын, гомуми мәгънәсен һәм язылышын бергә тикшерәләр. Тамырларга аерылуы гына җитми: янәшә килгән сүзләрнең барысы да кушма сүз түгел. Шулай ук кушма сүзне парлы сүз белән бутарга ярамый, чөнки парлы сүзнең өлешләре кабатланырга яки капма-каршы мәгънә белдерергә мөмкин. Бергә язу һәм бердәм мәгънә кушма сүзне аңларга ярдәм итүче төп билгеләр булып тора.

Кушма сүзләрнең ясалышы һәм язылышы

Таблицадан башта сүзнең нинди өлешләрдән ясалуын, аннары нәрсә белдерүен кара. Соңгы багана язылышны чагыштырырга ярдәм итә. Беренче өч үрнәктә кушма сүзләр бергә языла, ә сүзтезмә аерым языла.

Разбор задач

Бирем: бирелгән сүзләр арасыннан кушма сүзләрне табыгыз һәм аларның өлешләрен күрсәтегез: ташбака, аккош, бала бакчасы, өчпочмак. Башта сүзләрнең өлешләргә бүленү мөмкинлеген тикшерәбез. Аннары һәр сүзнең бөтен килеш бер төшенчә белдерү-белдермәвен ачыклыйбыз.

1. Ташбака сүзен таш + бака дип бүләбез; бөтен сүз бер хайванны атый.
2. Аккош сүзен ак + кош дип бүләбез; ул бер кошның атамасы.
3. Бала бакчасы аерым язылган сүзтезмә, шуңа күрә бу биремдә кушма сүз итеп саналмый.
4. Өчпочмак сүзен өч + почмак дип бүләбез; ул бер геометрик фигураны белдерә.

Җавап: кушма сүзләр — ташбака (таш + бака), аккош (ак + кош), өчпочмак (өч + почмак). Бала бакчасы — аерым язылган сүзтезмә. Аны кушма сүздән аерырга аерым язылышы һәм өлешләренең сүзтезмә булып калуы ярдәм итә.

Бирем: бирелгән өлешләрдән кушма сүзләр төзегез һәм языгыз: көн + багыш, бил + бау, өч + почмак. Монда өлешләрне кушып язу гына түгел, барлыкка килгән сүзнең мәгънәле атама булуын да тикшерергә кирәк. Әгәр өлешләр берләшеп таныш төшенчә белдерсә, аларны кушма сүз итеп язабыз.

1. Көн һәм багыш өлешләрен кушып, көнбагыш сүзен ясана.
2. Бил һәм бау өлешләрен кушып, билбау сүзен ясыйбыз.
3. Өч һәм почмак өлешләрен берләштереп, өчпочмак сүзен алабыз.
4. Өч сүздә дә өлешләр бер атама тудыра, шуңа күрә алар арасында буш урын калдырмыйбыз.

Җавап: көнбагыш, билбау, өчпочмак. Һәр сүзне тамырларга бүлеп күрсәтергә мөмкин, ләкин язганда өлешләрне бергә кушабыз. Бу сүзләрнең һәркайсы бер предмет яки төшенчә атамасы булып кулланыла.

Бирем: җөмләләрдәге кушма сүзләрне табып, аларны сүзтезмәләрдән аерыгыз; ни өчен бергә яки аерым язылуын аңлатыгыз. Җөмләдә сүзнең мәгънәсе контекст ярдәмендә ачыклана, шуңа күрә аны аерым алып кына бәяләү җитми. Сүзтезмәнең һәр өлеше аерым мәгънә саклыймы, әллә бөтен сүз бер атамамы — шуны тикшерәбез.

1. Кандидат сүзне җөмләдән таба һәм аның өлешләрен аерып карый.
2. Бөтен сүз бер предметны яки төшенчәне белдерсә, аны кушма сүз дип билгели.
3. Әгәр сүзләр аерым төшенчәләрне белдереп, җөмләдә ирекле рәвештә бәйләнсә, бу сүзтезмә була.
4. Ахырда нәтиҗәне мәгънә белән дә, язылыш белән дә дәлилли: кушма сүз бергә, ирекле сүзтезмә аерым языла.

Җавап: җөмләдәге кушма сүзләрнең компонентлары бердәм атама ясый һәм бергә языла. Ирекле сүзтезмәдә сүзләр үз мәгънәләрен саклый, шуңа күрә аерым языла. Конкрет очракта дөрес нәтиҗә чыгару өчен бирелгән контекстны һәм сүзнең гомуми мәгънәсен исәпкә алырга кирәк.

Типичные ошибки

Ике сүз янәшә килгән һәр очракны кушма сүз дип санау — еш очрый торган хата. Аны сүзләрнең янәшә торуы гына кушма сүз ясый дип уйлаганга җибәрәләр. Үзеңне тикшерү өчен, бу сүзләр бергә бер генә төшенчә белдерәме, әллә һәркайсы аерым мәгънәсен саклыймы, дип сора. Икенче очракта, гадәттә, сүзтезмә була.

Кушма сүзне аерым язып кую аның бердәм атама икәнен исәпкә алмаудан килеп чыга. Кайвакыт компонентларны күрәсең дә, аларны аерым сүзләр итеп язасың. Сүзнең гомуми мәгънәсен тикшер: ул бер төшенчә белдерә икән, кушма сүз гадәттә бергә языла. Шик туса, сүзлеккә мөрәҗәгать ит.

Кушма сүзне парлы сүз белән бутарга ярамый. Икесе дә берничә өлештән торганга, аларны бер төргә кертергә мөмкин, ләкин парлы сүздә компонентлар кабатланырга яки капма-каршы мәгънәле булырга мөмкин. Үзеңне тикшергәндә сүзнең төзелешен һәм язылышын кара: парлы сүзләр еш кына сызыкча аша языла. Кушма сүзнең өлешләре исә бердәм атамага кушыла.

Сүзне өлешләргә механик рәвештә бүлеп, гомуми мәгънәсен тикшермәү дә хаталы нәтиҗәгә китерә. Тамырларны тапкач кына сүзнең кушма булуын хәл итү җитми, чөнки сүзтезмә дә берничә сүздән тора. Һәр өлешнең мәгънәсен һәм бөтен сүзнең нәрсәне атаганын чагыштыр. Мәгънә, состав һәм язылыш бер-берсенә туры килсә, билгеләмә дөресрәк була.

Связь с другими темами

Кушма сүзләрне аңлау өчен тамырны таба һәм сүз төркемнәрен аера белү кирәк. Сүз ясалышының төп ысулларын белү тамырларның ничек берләшүен күрсәтә. Бу тема парлы һәм тезмә сүзләрне, шулай ук сүзтезмәләрне кушма сүзләрдән аерырга ярдәм итә. Аны дөрес язу, сүзлек белән эшләү һәм сөйләмдә төгәл атама куллану вакытында да файдаланырга була.

Что запомнить

• Кушма сүз ике яки берничә тамырның кушылуыннан ясала.
• Кушма сүз бер генә гомуми төшенчә белдерә.
• Кушма сүзнең өлешләре тамырларга аерыла.
• Кушма сүзләр, гадәттә, бергә языла.
• Кушма сүзне сүзтезмәдән мәгънәсе һәм язылышы буенча аерырга кирәк.
• Парлы сүз белән кушма сүз бер үк күренеш түгел.
• Кушма сүзне дөрес тану өчен аның составын, мәгънәсен һәм язылышын бергә тикшерәләр.