Төрләндергеч кушымчалар

Определения и обозначения

Төрләндергеч кушымча — сүзнең лексик мәгънәсен үзгәртмичә, аның грамматик формасын үзгәртә торган кушымча. Лексик мәгънә — сүзнең төп мәгънәсе, ә грамматик форма аның җөмләдә ничек кулланылуын күрсәтә. Мәсәлән, китап һәм китаплар икесе дә бер үк әйберне белдерә, тик икенче форма күплекне күрсәтә. Бу төшенчә кушымчаның яңа сүз ясавыннан аермасын аңларга ярдәм итә.

Сүз төрләнүе — бер үк сүзнең күплек, килеш, тартым яки зат-сан формаларында кулланылуы. Әйтик, китап, китаплар, китабым формаларында төп сүз мәгънәсе саклана, ә өстәмә мәгънә үзгәрә. Сүзне җөмләдә кирәкле урынга кую өчен аның төрле формалары кулланыла. Шуңа күрә сүз төрләнүен белү дөрес җөмлә төзергә булыша.

Күплек сан кушымчасы — бер предметны белдергән сүзне күп предметны белдергән формага үзгәртә торган кушымча. Мәсәлән, бала сүзенә -лар кушымчасы ялгангач, балалар формасы барлыкка килә. Ул предметларның берәү түгел, берничә булуын күрсәтә. Кушымчаның кайсы варианты кирәклеген сүзнең авазларына карап сайлыйлар.

Килеш кушымчасы — сүзнең җөмләдәге башка сүзләргә мөнәсәбәтен белдерә торган кушымча. Мәсәлән, китапны формасындагы -ны кушымчасы китап сүзенең җөмләдәге бәйләнешен күрсәтә. Килеш формасын ачыклау өчен сүзгә сорау куялар һәм аның җөмләдәге ролен карыйлар. Бу эш сүзләрнең үзара бәйләнешен аңларга ярдәм итә.

Как это устроено

Төрләндергеч кушымча ялгангач, яңа сүз түгел, ә шул ук сүзнең башка грамматик формасы барлыкка килә. Моны тикшерү өчен кушымчалы һәм башлангыч форманы чагыштыр: китап һәм китаплар сүзләренең төп мәгънәсе бер үк. Икенче формада бары тик күплек мәгънәсе өстәлә. Ә яңа предмет яки төшенчә белдергән сүз барлыкка килсә, бу инде сүз ясалышы була.

Исемнәрнең санын күрсәтү өчен күплек кушымчалары кулланыла, чөнки сөйләмдә бер предметны күп предметтан аерырга кирәк. Мәсәлән, бала берәүне, балалар берничә кешене белдерә. Кушымча исемнең төп мәгънәсен алыштырмый, аңа сан мәгънәсен генә өсти. Шуңа күрә балалар сүзен яңа предмет исеме дип түгел, бала сүзенең күплек формасы дип таныйбыз.

Исем җөмләдәге роленә карап төрле килеш формаларын ала. Килешне табу өчен сүзгә сорау куярга һәм аның җөмләдә кайсы сүзгә бәйләнгәнен ачыкларга кирәк: кемне? нәрсәне? кая? кайдан? кебек сораулар төрле мөнәсәбәтләрне күрсәтә. Мәсәлән, китапны сүзендә нәрсәне? дигән сорау куеп була. Бер сүз төрле җөмләләрдә төрле килештә килә ала, чөнки аның җөмләдәге бәйләнеше үзгәрә.

Кушымчаларның язылышы татар телендәге сингармонизмга һәм сүзнең соңгы авазына бәйле. Сингармонизм — сүздәге сузык авазларның нечкәлек яки калынлык ягыннан ярашуы; кушымча да гадәттә шул ярашуга буйсына. Шуңа күрә күплек кушымчасы кайбер сүзләрдә -лар, ә кайберләрендә -ләр булып языла: китаплар, мәктәпләр. Кушымчаны механик рәвештә түгел, сүзнең аваз составын тикшереп сайлау дөрес.

Бер сүзгә берничә төрләндергеч кушымча эзлекле рәвештә ялгана ала, чөнки сүзгә берьюлы берничә грамматик мәгънә кирәк булырга мөмкин. Мәсәлән, сүз башта күплек, аннары тартым мәгънәсен ала ала. Кушымчалар гадәттә билгеле бер тәртиптә урнаша, шуңа күрә аларның урыннарын алыштыру дөрес форма бирмәскә мөмкин. Сүзне тикшергәндә тамырын һәм һәр кушымчаны берәм-берәм аерып кара.

Төрләндергеч кушымчаларның төп төрләре

Таблицаны кулланганда башта сүзгә ялганган кушымчаны табып, аннары ул нинди мәгънә өстәвен билгелә. Мисаллар кушымчаны формасы буенча гына түгел, сүздәге вазифасы буенча да аерырга ярдәм итә. Бер сүздә берничә кушымча булса, аларны аерым тикшер.

Разбор задач

1. Бирелгән сүзләрдән төрләндергеч кушымчалы формаларны табыгыз һәм кушымчаны аерып күрсәтегез: бала, балалар, баланы.

Чишү:

1. Башта бала сүзен төп форма итеп алабыз. Анда аерып күрсәтелгән күплек яки килеш кушымчасы юк.
2. Балалар сүзендә бала нигезенә -лар кушымчасы ялганган. Ул күплек санны белдерә, шуңа күрә сүзнең формасы үзгәргән, ләкин төп мәгънәсе сакланган.
3. Баланы сүзендә бала нигезенә -ны кушымчасы ялганган. Бу килеш кушымчасы: сүзгә нәрсәне? дигән сорау куеп була.

Җавап: бала — башлангыч форма; балалар — бала + -лар, күплек сан; баланы — бала + -ны, килеш формасы. Ике кушымча да төрләндергеч, чөнки яңа сүз ясамый.

2. «Мәктәп» сүзен күплек санның һәм берничә килешнең формасына үзгәртегез; һәр формага сорау куегыз.

Чишү:

1. Күплек санны белдерү өчен мәктәп сүзенә -ләр кушымчасын ялгыйбыз: мәктәпләр. Бу формага ничә мәктәп? дигән сорау куела.
2. Иялек мөнәсәбәтен белдерү өчен мәктәпнең формасын кулланабыз: кайсының? — мәктәпнең. Кушымча сүзне икенче исем белән бәйли ала, мәсәлән, мәктәпнең ишеге.
3. Юнәлешне белдергән форма — мәктәпкә: кая? — мәктәпкә. Урынны белдергәндә мәктәптә дип әйтәбез, аңа кайда? соравы куела.
4. Чыганакны яки ераклашуны белдергәндә мәктәптән формасы кулланыла: кайдан? — мәктәптән. Формаларны сайлаганда кушымчаны гына түгел, сорауны да тикшерәбез.

Җавап: мәктәпләр — күплек сан; мәктәпнең — кайсының?; мәктәпкә — кая?; мәктәптә — кайда?; мәктәптән — кайдан? Килеш кушымчалары сүзнең җөмләдәге мөнәсәбәтен күрсәтә.

3. Җөмләдәге сүзләрне тикшерегез: «Укучыларыбыз китапларны китапханәдән алдылар». Төрләндергеч кушымчаларны табыгыз, төрен һәм сүзгә нинди мәгънә өстәвен билгеләгез.

Чишү:

1. Укучыларыбыз сүзен укучы + лар + ыбыз дип аерабыз. -лар күплекне белдерә, ә -ыбыз тартым мәгънәсен өсти: укучылар безнеке.
2. Китапларны сүзендә китап нигезенә башта -лар күплек кушымчасы, аннары -ны килеш кушымчасы ялганган. -лар берничә китап булуын, -ны нәрсәне? дигән сорауга җавап бирүен күрсәтә.
3. Китапханәдән сүзендә -дән кушымчасы кайдан? соравына җавап бирә һәм чыганакны белдерә. Ул исемнең килеш формасын үзгәртә.
4. Алдылар фигылендә -ды үткән заманны, -лар эшне башкаручыларның күплеген белдерә. Бу фигыльдә зат-сан мәгънәсен тикшергәндә кемнәр алдылар? дигән сорау ярдәм итә.

Җавап: укучыларыбыз сүзендә күплек һәм тартым; китапларны сүзендә күплек һәм килеш; китапханәдән сүзендә килеш; алдылар фигылендә заман һәм зат-сан мәгънәсе бар. Кушымчаларны нигездән соң килгән тәртиптә аерабыз.

Типичные ошибки

Беренче хата — төрләндергеч кушымча ялгангач, яңа сүз ясала дип уйлау. Бу фикер кушымчалы форманы аерым сүз итеп күргәндә барлыкка килә, ләкин китап һәм китапларның төп мәгънәсе бер. Үзеңне тикшерү өчен кушымчаны алып кара: нигез шул ук предметны белдерсә, сүз төрләнүе булган.

Икенче хата — күплек кушымчасын һәр сүзгә бер үк рәвештә ялгау. Кушымчаның вариантлары сүздәге сузыклар гармониясенә бәйле, шуңа күрә бер форманы барлык сүзләргә күчерергә ярамый. Кушымчаны язганда сүзнең калын яки нечкә әйтелүен тыңла һәм язылышын шуңа туры китер.

Өченче хата — килешне сорау һәм җөмләдәге бәйләнешне тикшермичә билгеләү. Бер үк исем төрле җөмләләрдә төрле килештә килә алганга, кушымчаны гына күрү җитми. Сүзгә сорау куй, аның җөмләдә кайсы сүз белән бәйләнгәнен ачыклап кара.

Дүртенче хата — кушымчаларның тәртибен бозу яки сүз нигезен ялгыш аеру. Мондый хата берничә кушымчалы сүзне бербөтен итеп караудан килеп чыга. Үзеңне тикшерү өчен сүзне башлангыч формага кайтар, аннары кушымчаларны бер-бер артлы аер һәм һәрберсенең мәгънәсен ата.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен сүз төзелешен, тамырны һәм сүз ясагыч кушымчаны белү кирәк: алар төрләндергеч кушымчаны дөрес аерырга ярдәм итә. Исемнең санын, килешен, тартымын өйрәнгәндә һәм фигыльнең зат-сан формаларын тикшергәндә бу белем кулланыла. Сүзләрне морфемик һәм грамматик яктан тикшерү, дөрес язу һәм җөмләдә сүзләрне бәйләү дә шушы темага таяна. Шуңа күрә кушымчаның формасын гына түгел, нинди мәгънә белдерүен дә аңлау мөһим.

Что запомнить

• Төрләндергеч кушымча яңа сүз ясамый, сүз формасын үзгәртә.
• Бер үк сүз күплек, килеш, тартым яки зат-сан формаларында кулланыла ала.
• Күплек сан кушымчасы предметларның күплеген белдерә.
• Килеш кушымчасы сүзләрнең җөмләдәге бәйләнешен күрсәтә.
• Тартым кушымчасы предметның кемгә яки нәрсәгә караганын белдерә.
• Кушымчаның формасы татар теленең аваз гармониясенә бәйле.
• Бер сүзгә берничә төрләндергеч кушымча эзлекле рәвештә ялганырга мөмкин.