Тәртип саннары

Определения и обозначения

Тәртип саны — төркемнең исеме: ул предметларның саналу тәртибен һәм рәтен белдерә, «ничәнче?» соравына җавап бирә. Мәсәлән, «өченче кат» дигәндә катларның гомуми саны түгел, ә кирәкле катның урыны күрсәтелә. Бу төшенчә предметның санау рәтендәге урынын әйтергә ярдәм итә.

Микъдар саны — предметларның санын белдерә торган сан. «Дүрт алма» дигәндә ничә алма булуы әйтелә, ләкин аларның кайсысы рәттә торуы күрсәтелми. Микъдар саны тәртип санын ясау өчен башлангыч форма булып тора.

Тәртип сан кушымчасы — микъдар санына ялганып, тәртип мәгънәсе барлыкка китерә торган -ынчы/-енче, -нчы/-нче кушымчалары. Алар сүзнең өлеше итеп языла: бишенче, алтынчы. Кушымча санның мәгънәсен үзгәртеп, аны рәт урынын белдерә торган сүзгә әйләндерә.

Цифр белән язылган тәртип саны — сан цифр белән бирелеп, аннан соң кушымча күрсәтелә торган форма. Мәсәлән, 5 нче сыйныф дигәндә 5 цифрына нче кушымчасы өстәлә. Мондый язылыш рәт урынын кыскача күрсәтергә мөмкинлек бирә.

Как это устроено

Тәртип саннары «ничәнче?» соравына җавап бирә, чөнки алар предметларны санап чыгуны түгел, ә бер предметның рәттәге урынын билгели. «Алты укучы» дигәндә укучыларның саны алты була, ә «алтынчы укучы» дигәндә билгеле бер укучының урыны әйтелә. Шуңа күрә җөмләдә санның нинди мәгънәдә кулланылганын сорау ярдәмендә тикшерергә мөмкин.

Тәртип саны, гадәттә, микъдар санына тәртип сан кушымчасы ялгау юлы белән ясала. Мәсәлән, биш сүзенә -енче кушымчасы ялганып бишенче, ә алты сүзенә -нчы кушымчасы ялганып алтынчы барлыкка килә. Башлангыч сан предметларның исәбен бирә, кушымча исә санау рәтендәге урын мәгънәсен өсти.

Кушымчаны дөрес сайлау өчен сүздәге сузыкларның калын яки нечкә булуына игътибар итәләр. Татар телендә сүз эчендәге сузыкларның калын-нечкә ярашуы кушымчага да тәэсир итә: калын сузыклы ун сүзеннән унынчы, ә нечкә сузыклы җиде сүзеннән җиденче ясала. Шушы ярашуны исәпкә алмау сүзнең дөрес әйтелешен һәм язылышын боза.

Беренче, икенче, өченче саннарының формалары гомуми үрнәк буенча турыдан-туры ясалмый. Шуңа күрә аларны башка саннарга кушымча ялгау кагыйдәсе белән үзгәртеп төзергә ярамый. Бу өч форманы әзер килеш истә калдыру дөрес язарга һәм сөйләмдә кулланырга ярдәм итә.

Сан сүз белән бирелсә, тәртип мәгънәсе кушымча ялганган тулы сүз аша күренә: сигезенче. Цифр кулланганда кушымча цифрдан соң языла, мәсәлән, 8 нче урын. Ике очракта да кушымча предметның рәттәге урынын белдерә, шуңа күрә аны калдырырга ярамый.

Тәртип саннарының ясалышы һәм язылышы

Таблицадан башта санның нинди төркемгә керүен һәм нинди мәгънә белдерүен карагыз. Аннары сүздәге сузыкларның калынлыгына яки нечкәлегенә туры килгән кушымчаны сайлагыз. Цифр белән язылган мисалларда да кушымчаның булуын тикшерегез.

Разбор задач

1. Микъдар саннарын тәртип саннарына әйләндерү

Бирем: дүрт, алты, җиде, ун микъдар саннарыннан тәртип саннары ясагыз. Һәр санга кушымчаны сайлаганда сузыкларның калын-нечкә булуын исәпкә алыгыз. Ахырда барлыкка килгән сүзләрнең «ничәнче?» соравына җавап бирүен тикшерегез.

1. «Дүрт» сүзендәге сузык калын, шуңа күрә -енче түгел, калынлыкка ярашкан -енче/-ынчы рәтеннән -енче? Сузык гармониясен тикшерәбез: татар телендә дүрт — нечкә сузыклы, шуңа -енче ялгана. Нәтиҗә: дүртенче.
2. «Алты» сүзендә сузыклар калын, шуңа -нчы кушымчасы сайлана. «Алты» һәм кушымча кушылып, алтынчы була.
3. «Җиде» сүзендә нечкә сузыклар булганга -нче формасы килә. Нәтиҗә: җиденче.
4. «Ун» сүзендә калын сузык бар, шуңа -ынчы кушымчасы туры килә. Нәтиҗә: унынчы.

Җавап: дүртенче, алтынчы, җиденче, унынчы. Дүрт санның барысы да «ничәнче?» соравына җавап бирә. «Дүртенче» формасындагы кушымча сайлавын аерым тикшерү файдалы: сүздәге сузык нечкә булганга -енче кулланыла.

2. Җөмләдә микъдар санын тәртип санына алыштыру

Бирем: «Мин бәйгедә 3 урын алдым» һәм «Без 5 сыйныфта укыйбыз» җөмләләрендәге саннарны тәртип саннары белән алыштырыгыз. Санның исем белән бәйләнешен саклап, җөмләләрнең мәгънәсе рәт урыны турында булуын тикшерегез. Бу очракларда урын һәм сыйныфның кайсысы икәнлеге әйтелә.

1. Беренче җөмләдә «урын» сүзе бәйгедәге нәтиҗә рәтен белдерә. «Ничәнче урын?» дип сорагач, өченче урын дигән җавап кирәк, шуңа күрә 3 саны өченче дип языла.
2. Икенче җөмләдә сыйныф — уку урынын һәм уку баскычын атый. «Ничәнче сыйныфта?» дигән сорауга бишенче сыйныфта дип җавап бирелә.
3. Саннарны цифр белән калдырабыз икән, тәртип кушымчасын цифрдан соң күрсәтәбез. Шуңа күрә язылышы 3 нче урын һәм 5 нче сыйныф була.

Җавап: «Мин бәйгедә өченче урын алдым»; «Без бишенче сыйныфта укыйбыз». Цифр белән язганда: «Мин бәйгедә 3 нче урын алдым»; «Без 5 нче сыйныфта укыйбыз». Исемнәрне җөмләдә калдырабыз, чөнки урын һәм сыйныф турында мәгълүмат нәкъ алар белән бәйле.

3. Тексттан тәртип саннарын табу

Бирем: тексттан тәртип саннарын табыгыз, аларга сорау куегыз һәм цифр белән язылган формаларын сүз белән языгыз. Башта сан күргән һәр сүзне тәртип саны дип кабул итмәгез, чөнки микъдар саннары да очрарга мөмкин. Аларның мәгънәсен җөмләдәге исемгә карап билгеләгез.

1. Тексттагы санны тапкач, ул предметларның күпме булуынмы, әллә рәттәге урынынмы белдерүен ачыклагыз. «Ничәнче?» соравы урын мәгънәсен тикшерергә ярдәм итә.
2. Санга сорау куеп, аның тәртип саны икәнен раслагыз. Мәсәлән, «5 нче урын» сүзтезмәсендә «ничәнче урын?» дип сорала.
3. Цифрдан соң килгән кушымчаны карагыз һәм санны сүз белән языгыз. «5 нче урын» — «бишенче урын» була.
4. Язылган сүзне җөмләдәге мәгънә белән чагыштырыгыз. Ул урынны белдерергә һәм исем белән бәйләнешен сакларга тиеш.

Җавап: табылган тәртип саннарына «ничәнче?» соравы куела, ә цифрлы форма сүз белән бирелә. Мәсәлән, 8 нче урын — сигезенче урын. Тексттагы конкрет җавап аның эчтәлегенә бәйле, шуңа күрә һәр санны контекстта тикшерегез.

Типичные ошибки

Тәртип санын микъдар саны белән бутарга мөмкин: «биш китап» китапларның санын, ә «бишенче китап» рәттәге урынны белдерә. Мондый ялгышу сүзләрнең бер үк санга нигезләнүеннән килеп чыга. Үзеңне тикшерү өчен «ничә?» яки «ничәнче?» соравын куй: сорау мәгънәгә туры килергә тиеш.

Кушымчаны сузыклар гармониясенә карамыйча сайлау да еш очрый. Мәсәлән, «җиденчы» дип язу дөрес түгел, чөнки «җиде» сүзендә нечкә сузыклар бар һәм дөрес форма — «җиденче». Кушымча ялгаганчы сүзнең сузыкларын әйтеп кара, аннары калын яки нечкә вариант кирәклеген тикшер.

Беренче, икенче, өченче сүзләрен гомуми кагыйдә белән үзгәртергә тырышканда дөрес булмаган формалар килеп чыга. Моның сәбәбе — башка саннардагы кебек кушымчаны турыдан-туры ялгау гадәте. Бу өч сүзнең дөрес формаларын аерым истә тот һәм язганыңны әзер үрнәкләр белән чагыштыр.

Цифрдан соң кушымчаны төшереп калдыру яки аны цифрга урынсыз кушып язу рәт мәгънәсен аңлаешсыз итә. Мондый хата санны кыска итеп язарга тырышканда килеп чыгарга мөмкин. Үзеңне тикшерү өчен цифрдан соң кушымча бармы һәм ул саннан аерым язылганмы икәнен кара: 5 нче сыйныф, 8 нче урын.

Связь с другими темами

Тәртип саннарын аңлар өчен, иң элек микъдар саннарын белергә кирәк: алар тәртип саннарының башлангыч формасы булып тора. Калын һәм нечкә сузыкларны аера белү кушымчаны дөрес сайларга ярдәм итә. Тәртип саннары даталарны, катларны, сыйныфларны, урыннарны һәм исемлектәге рәтне әйткәндә кулланыла. Алга таба аларны өйрәнү саннарның җөмләдәге ролен, сүзтезмә төзелешен һәм татар теленең язылыш кагыйдәләрен яхшырак аңларга ярдәм итә.

Что запомнить

• Тәртип саны предметның рәттәге урынын белдерә.
• Тәртип саннары «ничәнче?» соравына җавап бирә.
• Тәртип саны гадәттә микъдар санына кушымча ялганып ясала.
• Кушымча сайлаганда сузыкларның калын-нечкәлеге исәпкә алына.
• Беренче, икенче, өченче — истә калдырыла торган үзенчәлекле формалар.
• Цифр белән язылган тәртип санында кушымча цифрдан соң күрсәтелә.