Тезмә сүзләр

Определения и обозначения

Тезмә сүз — сүзләр бәйләнеше аша төзелгән, бер төшенчәне белдергән һәм аерым языла торган сүз. Мәсәлән, тимер юл ике сүздән тора, ләкин бер атама булып кулланыла. Бу билгеләмә сүзләр санын, уртак мәгънәне һәм язылышны бергә тикшерергә ярдәм итә.

Компонент — тезмә сүзне тәшкил иткән аерым сүз; һәр компонент үз мәгънәсен өлешчә саклый. Балалар бакчасы сүзендә балалар һәм бакчасы — компонентлар. Аларны аерым тану тезмә сүзнең ничек төзелгәнен күрсәтә, ләкин мәгънәне аңлаганда ике өлешне бергә карарга кирәк.

Ирекле сүзтезмә — җөмлә эчендә вакытлыча бәйләнгән сүзләр төркеме, ул бер генә лексик төшенчәнең исеме булып тормый. Мәсәлән, матур юл дигәндә матур сүзе юлның билгесен генә әйтә. Бу төшенчә тезмә сүзгә охшаган сүзләрне чагыштырып аерырга кирәк булганда ярдәм итә.

Кушма сүз — ике тамыр берләшеп ясаган һәм гадәттә кушылып языла торган сүз. Ташбака — кушма сүз, ә тимер юл — аерым язылган тезмә сүз. Бу аерманы белү дөрес язарга һәм сүзләрнең төзелешен бутамаска кирәк.

Как это устроено

Тезмә сүзләр ике яки берничә мөстәкыйль сүзнең бер төшенчә атамасына әверелүеннән барлыкка килә. Гадәти сүзтезмәдә һәр сүзнең мәгънәсе аерым кала, ә тезмә сүздә сүзләр бергәләп бер атаманы белдерә. Мәсәлән, балалар бакчасы дигәндә сүз балалар һәм бакча турында гына түгел, ә билгеле бер учреждение турында бара. Шуңа күрә сүзләрнең санын санап кына калмыйча, аларның бергә нинди төшенчә атавын ачыкларга кирәк.

Тезмә сүзнең һәр компонентының үз мәгънәсе бар, ләкин бөтен берәмлекнең мәгънәсе шул өлешләрне гади генә кушуга һәрвакыт кайтып калмый. Тимер юл мисалында тимер һәм юл сүзләре үз мәгънәләрен саклый, әмма бөтен атама транспорт юлын белдерә. Әгәр һәр компонентны аерым аңлатып кына калсак, бердәм төшенчәне күрми калырга мөмкин. Шуңа күрә башта өлешләрне таныйбыз, аннары бөтен сүзнең мәгънәсен әйтәбез.

Тезмә сүзнең төп орфографик билгесе — компонентларның аерым язылуы: тимер юл, авыл хуҗалыгы, балалар бакчасы. Аерым язу сүзләрнең һәркайсы мөстәкыйль булуын күрсәтә, ә бер төшенчәне белдерү аларның тезмә сүз булып кулланылуын билгели. Язылышны гына карап мәгънәне онытырга ярамый: теләсә кайсы ике аерым сүз тезмә сүз түгел. Ике шартны — бердәм атама булуын һәм аерым язылышны — бергә тикшерү дөрес нәтиҗәгә китерә.

Тезмә сүзне ирекле сүзтезмәдән аерганда, сүзләрнең бер төшенчә атамасы булу-булмавын һәм мәгънәнең тотрыклылыгын тикшер. Авыл хуҗалыгы — бер эшчәнлек өлкәсенең атамасы, ә авыл урамы дигән сүзләр төркеме гадәти мәгънәдә авылдагы урамны белдерә. Ирекле сүзтезмәдә сүзләрне җөмлә мәгънәсенә карап башка сүзләр белән алыштырырга мөмкин; тезмә атаманың мәгънәсе исә тотрыклырак. Бу аерма сүзләрнең нинди контекстта килгәнен дә исәпкә алырга кирәклеген аңлата.

Тезмә сүзне кушма сүз белән бутау җиңел, чөнки икесе дә бер төшенчә белдерә һәм берничә тамырга бәйле. Әмма тезмә сүзнең компонентлары аерым языла, ә кушма сүз, гадәттә, бергә языла: тимер юл — ташбака. Язылыштан тыш, ясалышын да кара: тезмә сүздә мөстәкыйль сүзләр аерым тора, кушма сүздә тамырлар бер сүзгә берләшә. Шулай эшләгәндә төрләрне аерып, сүзне дөрес язуыңны тикшерә аласың.

Тезмә сүзләрнең төп билгеләре

Таблицаны сүзнең тезмә булуын тикшерү өчен куллан: компонентлар санын, уртак мәгънәне һәм язылышны эзлекле кара. Соңгы ике юл аеруча файдалы, чөнки тотрыклы атама тезмә сүзне гадәти сүзтезмәдән аерырга ярдәм итә. Бер генә билгегә таянмыйча, берничә билгене бергә куллан.

Разбор задач

1 нче бирем. Бирелгән сүзләр арасыннан тезмә сүзләрне табыгыз: тимер юл, матур юл, балалар бакчасы, бакчада уйный. Һәр мисалда сүзләрнең бер төшенчә атамасы булуын һәм аерым язылышын тикшерәбез. Бу ике билге очрашканда гына тезмә сүз дип таныйбыз.

1. Башта берәмлекләрнең ничә сүздән торуын карыйбыз: тимер юл һәм балалар бакчасы — ике сүздән тора.
2. Тимер юл — бер транспорт юлының атамасы, балалар бакчасы — балалар тәрбияләнә торган учреждение атамасы. Икесендә дә сүзләр бергә тотрыклы төшенчә белдерә.
3. Матур юл — юлның билгесен әйткән ирекле сүзтезмә; бакчада уйный — сүзтезмә түгел, ә фигыльле хәбәр булган сүзләр бәйләнеше.
4. Тезмә дип танылган ике мисалның компонентлары да аерым язылганын тикшерәбез.

Җавап: тимер юл, балалар бакчасы — тезмә сүзләр. Матур юл — ирекле сүзтезмә, бакчада уйный — сүзләрнең җөмләдәге бәйләнеше.

2 нче бирем. Тезмә сүзләрне ирекле сүзтезмәләрдән аерыгыз: авыл хуҗалыгы, авыл урамы, аш бүлмәсе, тәмле аш. Монда бары тик аерым язылышка карау җитми, чөнки дүрт очракта да сүзләр аерым тора. Һәр төркемнең бер тотрыклы атама булуын яки җөмләдә вакытлыча төзелүен билгелибез.

1. Авыл хуҗалыгы — билгеле бер эшчәнлек өлкәсенең исеме, шуңа күрә ул бер төшенчәне белдерә.
2. Авыл урамы дигәндә авылның бер урамы күздә тотыла; урамны матур, киң кебек сүзләр белән тасвирлап була. Бу — ирекле сүзтезмә.
3. Аш бүлмәсе — өйдә аш әзерләү яки ашау өчен билгеләнгән бүлмәнең атамасы. Сүзләр бергә тотрыклы төшенчә бирә.
4. Тәмле аш дигәндә ашның сыйфаты әйтелә, ягъни тәмле сүзе ашны тасвирлый. Бу сүзләр җөмләгә карап төрле ашка карата кулланыла ала.

Җавап: авыл хуҗалыгы һәм аш бүлмәсе — тезмә сүзләр; авыл урамы һәм тәмле аш — ирекле сүзтезмәләр. Аеру өчен бер төшенчә атамасы булу-булмавын тикшердек.

3 нче бирем. Түбәндәге сүзләрне төркемнәргә бүлегез һәм язылышын аңлатыгыз: ташбака, тимер юл, ата-ана, балалар бакчасы. Биремдә тезмә сүзләрне генә түгел, кушма һәм парлы сүзләрне дә танырга кирәк. Моның өчен бердәм мәгънә белән бергә тамырларның ничек язылуын чагыштырабыз.

1. Ташбака бер сүз булып кушылып язылган, ул ике тамырга бәйле кушма сүз.
2. Тимер юл ике мөстәкыйль сүздән тора һәм бер атама белдерә, шуңа күрә компонентлары аерым язылган тезмә сүз.
3. Ата-ана охшаш ике сүзне парлап ата һәм дефис аша языла; бу — парлы сүз.
4. Балалар бакчасы ике сүздән төзелгән тотрыклы атама, компонентлары аерым язылганга күрә тезмә сүз.

Җавап: тезмә сүзләр — тимер юл, балалар бакчасы; кушма сүз — ташбака; парлы сүз — ата-ана. Язылышын төркемгә туры китереп аңлаттык: аерым, кушылып яки дефис аша.

Типичные ошибки

Тезмә сүзне ирекле сүзтезмә дип санау — сүзләрнең бер төшенчә атамасы булуын тикшермәү. Моны еш кына аерым язылган сүзләрнең барысын да бер төркемгә кертүдән ясыйлар. Үзеңне тикшерү өчен, сүзләр бергә тотрыклы атама белдерәме, дип сора; матур юл очрагында алар бары тик предмет һәм аның билгесен бәйли.

Тезмә сүзне кушып язу компонентларның аерым язылуын онытудан килеп чыга. Бер төшенчәне белдерү сүзләрне бер сүзгә әйләндерми: тимер юл ике сүз булып кала. Язганнан соң һәр компонентның аерым сүз булуын искә төшер һәм сүзлек яки өйрәнгән орфографик кагыйдә белән тикшер.

Кушма сүз белән тезмә сүзне бутаганда язылышны һәм ясалышны чагыштырмыйлар. Икесе дә бер төшенчә белдерә алганлыктан, мәгънәгә генә карау җитми: ташбака кушылып, тимер юл аерым языла. Үзеңне тикшерү өчен, берәмлекнең ике мөстәкыйль сүздәнме, әллә бер сүзгә берләшкән тамырларданмы торуын ачыкларга кирәк.

Тезмә сүзнең бер компонентын гына карап мәгънә чыгару бөтен атаманы аңламаска китерә. Мәсәлән, җир җиләге сүзен бары җир һәм җиләк мәгънәләренә бүлү аның уртак төшенчәсен күрсәтми. Башта бөтен берәмлекне бергә укы, нәрсәне атавын әйт, аннары гына компонентларын кара.

Связь с другими темами

Тезмә сүзләрне аңлау өчен сүзнең тамырын, мөстәкыйль сүзләрне һәм сүзтезмәдә баш һәм иярчен сүзләрнең бәйләнешен белү файдалы. Бу белем компонентларны танырга һәм аларның бергә нинди мәгънә бирүен аңларга ярдәм итә. Тема кушма һәм парлы сүзләрне өйрәнгәндә дә кирәк, чөнки аларны төзелеше һәм язылышы буенча чагыштырырга туры килә. Тезмә сүзләрне тексттан табу, алар белән җөмлә төзү һәм дөрес язу күнекмәләрне ныгыта.

Что запомнить

• Тезмә сүз ике яки берничә мөстәкыйль сүздән төзелә.
• Тезмә сүз бер генә төшенчәне белдерә.
• Тезмә сүзнең компонентлары аерым языла.
• Тезмә сүз ирекле сүзтезмәдән мәгънәсенең тотрыклылыгы белән аерыла.
• Тезмә сүз кушма сүздән язылышы белән аерыла.
• Тезмә сүзне билгеләгәндә аның бөтен мәгънәсенә игътибар итәргә кирәк.