Сүз төркемнәре

Определения и обозначения

Сүз төркеме — сүзләрне уртак мәгънәләре һәм аларга куелган сораулар буенча берләштерү. Башкача әйткәндә, охшаш мәгънәле һәм бер үк төр сорауга җавап биргән сүзләр бер төркемгә керә. Бу төшенчә сүзләрне тәртипкә салырга ярдәм итә. Аның ярдәмендә җөмләдә һәр сүзнең нинди эш башкаруын аңлау җиңеләя.

Исем — предметны, затны яки күренешне белдерә торган һәм кем? нәрсә? сорауларына җавап бирә торган сүз төркеме. Мәсәлән, бала сүзе затны, китап предметны атый. Исемнәрне белү җөмләдә сүзнең нәрсә турында сөйләгәнен табарга булыша. Шулай ук предметны аның билгесен белдергән сүздән аерырга мөмкинлек бирә.

Сыйфат — предметның билгесен белдерә торган һәм нинди? кайсы? сорауларына җавап бирә торган сүз төркеме. Зур, матур сүзләре предметны атамый, ә аның нинди булуын күрсәтә. Шуңа күрә сыйфатны исем белән бәйләнештә карап була: матур чәчәк. Сыйфатны тану предметларның билгеләрен төгәлрәк әйтергә ярдәм итә.

Фигыль — предметның эшен яки хәл-торышын белдерә торган һәм нишли? нишләде? нишләр? сорауларына җавап бирә торган сүз төркеме. Укый сүзе эшне, ята сүзе хәлне белдерә. Фигыльләр җөмләдә нәрсә эшләнгәнен яки предметның нинди хәлдә булуын күрсәтә. Эшнең вакыты үзгәрсә, фигыльгә куела торган сорау да үзгәрергә мөмкин.

Как это устроено

Сүзләрне сүз төркемнәренә очраклы түгел, ә мәгънәләренә һәм бирелә торган сорауларына карап бүләләр. Бер үк төркемдәге сүзләрнең уртак билгесе була: мәсәлән, исемнәр предметларны атый, ә фигыльләр эшне белдерә. Сорау шул мәгънәне ачыкларга ярдәм итә. Шуңа күрә бер генә билгегә таянмыйча, сүзнең мәгънәсен дә, аңа куелган сорауны да чагыштырырга кирәк.

Сүз төркемен билгеләгәндә башта сүзнең нәрсәне белдерүен ачыкларга, аннары аңа туры килгән сорауны куярга кирәк. Әйтик, сүз предметны атаса, аңа нәрсә? дип сорарга мөмкин; эшне белдерсә, нишли? дип сорыйбыз. Ике адымны бергә куллану ялгыш нәтиҗәгә килү ихтималын киметә. Әгәр сорау сүзнең мәгънәсенә туры килмәсә, җавапны кабат тикшерергә кирәк.

Җөмләдә бер сүз икенчесен ачыклый ала: исем предметны атаса, сыйфат аның билгесен белдерә. Мәсәлән, зур алма дигәндә алма нәрсә? соравына җавап бирә, ә зур сүзе алманың билгесен күрсәтә. Бу сүзләр мәгънә ягыннан бәйләнгән, ләкин төрле төркемнәргә керә. Аларны аеру өчен һәр сүзгә аерым сорау куеп карау уңайлы.

Фигыль эш-хәрәкәтне яки хәлне белдерә; аның соравы эшнең кайчан булуына карап үзгәрергә мөмкин. Хәзерге эш турында нишли? дип сорыйбыз, үткән эшкә нишләде?, ә киләчәктә булачак эшкә нишләр? соравы туры килә. Мәсәлән, укый, укыды, укыр сүзләре эшне төрле вакытта күрсәтә. Шуңа күрә фигыльне тану өчен бер генә сорауны истә тоту җитми.

Сүз төркемен җөмләдәге урынына гына карап билгеләү дөрес түгел: сүзнең мәгънәсен һәм соравын да исәпкә алырга кирәк. Җөмләдә янәшә торган сүзләр төрле төркемнәргә керергә мөмкин, чөнки берсе предметны, икенчесе аның билгесен белдерә. Урын сүзләрнең җөмләдә ничек урнашуын күрсәтә, ләкин аларның мәгънәсен алыштырмый. Шуңа күрә шик туганда сүзне җөмләдән аерып карап, аңа сорау куеп тикшер.

Сүз төркемнәрен мәгънәсе һәм сораулары буенча чагыштыру

Таблицада һәр төркемнең нәрсәне белдерүе һәм нинди сорауларга җавап бирүе күрсәтелә. Сүзне тикшергәндә аның мәгънәсен икенче багана белән, ә соравын өченче багана белән чагыштыр. Ике билге дә туры килгәндә генә төркемне ышанычлы билгеләп була.

Разбор задач

Бирелгән сүзләрне исем һәм фигыль төркемнәренә аер: китап, укый, бала, йөгерә. Башта һәр сүзнең мәгънәсен ачыклап, нәрсәне атый яки нинди эшне белдерүен уйлыйбыз. Аннары тиешле сорау куеп тикшерәбез. Шул рәвешле сүзләрне төркемнәргә нигезле итеп бүләбез.

1. Китап сүзе предметны атый, шуңа күрә аңа нәрсә? дигән сорау куябыз.
2. Укый сүзе эшне белдерә, аңа нишли? дип сорыйбыз.
3. Бала сүзе затны атый һәм кем? соравына җавап бирә, йөгерә сүзе эшне белдереп нишли? соравына җавап бирә.

Җавап: исемнәр — китап, бала; фигыльләр — укый, йөгерә. Биредә нәрсә? соравы предметны, кем? соравы затны аерырга ярдәм итте. Нишли? соравы эшне белдергән ике фигыльне табарга мөмкинлек бирде.

Җөмләдәге сүзләрнең төркемнәрен билгелә: Зур алма өстәлдә ята. Башта җөмләдә нәрсә турында сөйләнүен табабыз, аннары калган сүзләрнең шул сүз белән бәйләнешен тикшерәбез. Һәр сүзгә аерым сорау куеп, аның мәгънәсен дә истә тотабыз. Шулай итеп, җөмләдәге сүзләрнең ролен бутамыйча билгелибез.

1. Алма сүзенә нәрсә? дип сорыйбыз: ул предметны атый, димәк, исем.
2. Зур сүзенә нинди? дип сорыйбыз: ул алманың билгесен белдерә, димәк, сыйфат.
3. Ята сүзенә нишли? дип сорыйбыз: ул хәлне белдерә, димәк, фигыль.

Җавап: зур — сыйфат, алма — исем, ята — фигыль. Өстәлдә сүзе урынны белдерә, ләкин бу биремдә каралган өч төркемнең берсенә туры килми. Җөмләдәге сүзләрне аерганда аларның үзара бәйләнешен дә, һәркайсының мәгънәсен дә тикшердек.

Сүзләрне төркемнәргә бүлеп, һәр төркемгә берәр сүз өстә: мәктәп, матур, җиде, уйный. Бирелгән сүзләр дүрт төрле мәгънә белдерә, шуңа күрә аларны бер төркемгә генә җыеп булмый. Башта һәр сүзгә тиешле сорау куябыз, аннары аның кайсы төркемгә керүен билгелибез. Ахырда шул ук төркемгә туры килгән яңа сүз өстибез.

1. Мәктәп предметны белдерә һәм нәрсә? соравына җавап бирә, димәк, исем.
2. Матур предметның билгесен күрсәтә, җиде исәпне белдерә, уйный эшне белдерә.
3. Шуңа күрә матур — сыйфат, җиде — сан, уйный — фигыль; аларга матур, сигез, йөгерә сүзләрен өстәргә мөмкин.

Җавап: исемнәр — мәктәп, китап; сыйфатлар — матур, чиста; саннар — җиде, сигез; фигыльләр — уйный, йөгерә. Өстәлгән сүзләр бирелгән сүзләр белән бер үк мәгънә төркеменә керә. Аларны сайлаганда да сорауны һәм мәгънәне бергә тикшердек.

Типичные ошибки

Сүз төркемен бары тик сүзнең җөмләдәге урынына карап билгеләү — ялгыш ысул. Укучы сүзләр билгеле бер тәртиптә килә дип уйларга мөмкин, ләкин бер урында төрле төркем сүзләре очрый ала. Үзеңне тикшерү өчен сүзнең нәрсәне белдерүен ачыкла һәм аңа сорау куй. Мәгънә белән сорау икесе дә туры килсә, нәтиҗә ышанычлырак була.

Сыйфатны исем белән бутыйлар, чөнки икесе дә бер җөмләдә предмет турында мәгълүмат бирә ала. Әмма исем предметны атаса, сыйфат аның билгесен генә белдерә. Мәсәлән, матур алма дигәндә нәрсә? — алма, нинди? — матур. Үзеңне тикшергәндә сүз предметның исемеме, әллә аның нинди булуын гына күрсәтәме дип сора.

Фигыльгә һәрвакыт нишли? соравын гына кую да хатага китерә. Бу сорау хәзерге эшкә туры килә, ә башка вакыттагы эшкә нишләде? яки нишләр? дип сорыйбыз. Бер сорауны гына белгән укучы үткән һәм киләчәк эшне белдергән фигыльне танымаудан куркырга мөмкин. Сүзнең эш вакытын уйла һәм кирәкле сорауны сайла.

Санны исем дип санауның сәбәбе — санның да предметлар белән бергә кулланылуы. Ләкин сан предметны атамый, аның исәбен яки тәртибен белдерә: җиде китап, җиденче урын. Үзеңне тикшергәндә сүз нәрсәнең исәбен яки тәртибен күрсәтә дип сора. Әгәр ул предметның үзен атамаса, исем түгел, сан була.

Связь с другими темами

Сүз төркемнәрен өйрәнгәнче сүзнең мәгънәсен аңларга һәм кем? нәрсә? нинди? нишли? кебек сораулар куя белергә кирәк. Сораулар сүз төркемнәренең төп билгеләрен танырга ярдәм итә. Бу күнекмә алдагы биремнәрдә сүзләрне мәгънәсе буенча чагыштырганда да кулланыла. Шулай итеп, сүз байлыгын аңлау грамматиканы өйрәнүгә нигез була.

Сүз төркемнәрен белү җөмлә төзегәндә, сүзләрне бәйләгәндә һәм аларның грамматик формаларын өйрәнгәндә кирәк. Исем предметны атаса, сыйфат аның билгесен тулыландыра, фигыль эшне күрсәтә, сан исәпне белдерә. Бу төркемнәрнең вазифаларын аңлау фикерне ачык итеп әйтергә булыша. Соңрак сүзләрнең җөмләдәге бәйләнешен тикшергәндә дә бу белем кирәк була.

Что запомнить

• Сүз төркемнәре сүзләрне уртак мәгънәләре буенча берләштерә.
• Сүз төркемен билгеләгәндә мәгънәгә дә, сорауга да игътибар ит.
• Исем предметны белдерә.
• Сыйфат предметның билгесен белдерә.
• Фигыль эшне яки хәлне белдерә.
• Сан предметларның исәбен яки тәртибен белдерә.