§ 30. Абагульнена-асабовыя сказы

Вызначэнні і абазначэнні

Абагульнена-асабовы сказ — аднасастаўны сказ, галоўны член якога называе дзеянне, што можа адносіцца да любой асобы. Гэта значыць, у сказе не называюць канкрэтнага выканаўцу: пад дзеяннем разумеецца тое, што можа рабіць кожны. Такое вызначэнне дапамагае адрозніць гэты тып сказа ад выказвання пра пэўнага чалавека.

Абагульненае значэнне — сэнс, пры якім паведамленне датычыцца не канкрэтнага чалавека, а людзей увогуле. Напрыклад, выслоўе можа перадаваць правіла, якое справядліва для многіх людзей у падобнай сітуацыі. Гэта паняцце патрэбна, каб не блытаць граматычную форму дзеяслова з тым, каго ён называе выканаўцам.

Галоўны член аднасастаўнага сказа — незалежны член сказа, які арганізуе яго граматычную аснову; у абагульнена-асабовых сказах ён выражаецца дзеясловам. Аднасастаўны сказ мае толькі адзін галоўны член, і другі для стварэння граматычнай асновы яму не патрэбны. Знайшоўшы гэты член, можна вызначыць, якім дзеяннем і ў якой форме выражана думка.

Як гэта устроена

Абагульнена-асабовы сказ ужываюць, калі хочуць сказаць не пра адзінкавы выпадак, а пра тое, што можа адбывацца з любым чалавекам. Так фармулююць агульныя правілы, парады і высновы з жыццёвага досведу. Напрыклад, у прыказцы «Што пасееш, тое і пажнеш» гаворка не пра канкрэтнага земляроба: сэнс у тым, што вынік залежыць ад учынкаў кожнага.

Абагульненае значэнне не ўзнікае аўтаматычна толькі праз форму дзеяслова. Яго ствараюць разам форма і кантэкст: адны і тыя ж формы могуць называць канкрэтнага чалавека або перадаваць думку пра людзей увогуле. Таму трэба высветліць не толькі, хто граматычна «схаваўся» ў дзеяслове, але і пра каго паведамленне паводле сэнсу.

Часта галоўны член выражаецца дзеясловам у форме 2-й асобы адзіночнага ліку цяперашняга або будучага часу. У сказе «Што пасееш, тое і пажнеш» формы «пасееш» і «пажнеш» могуць быць звернуты да суразмоўцы, аднак тут яны не называюць яго асабіста. Выбар такой формы робіць агульную думку выразнай, нібы кожны чытач сам правярае яе на сваім досведзе.

Абагульненае значэнне можа перадавацца і дзеясловам загаднага ладу. У выслоўі «Не ведаючы броду, не лезь у воду» форма «не лезь» знешне гучыць як зварот да аднаго чалавека, але змест — агульная асцярога, а не загад пэўнаму суразмоўцу. Такія формы часта выкарыстоўваюць у парадах, бо яны сцісла і выразна перадаюць, як варта дзейнічаць.

Каб вызначыць тып сказа, спачатку знайдзі граматычную аснову і дзеяслоў — галоўны член. Потым вызнач яго форму і спытай сябе, ці вядома з кантэксту, хто менавіта выконвае дзеянне. Калі думка датычыцца любога чалавека, перад табой можа быць абагульнена-асабовы сказ; калі дзеянне прыпісана канкрэтнаму выканаўцу, абагульнення няма.

Як распазнаць абагульнена-асабовы сказ

Карыстайся табліцай па парадку: спачатку вызнач сэнс, пасля знайдзі дзеяслоў і ўлічы яго форму. Апошні радок дапамагае праверыць, ці не называе сказ канкрэтнага выканаўцу. Форма дзеяслова — толькі адна з прыкмет, таму абавязкова звяртай увагу на кантэкст.

Разбор задач

Задача 1

Умова: вызнач тып сказа і абгрунтуй адказ: «Без працы не выцягнеш і рыбку з сажалкі». Трэба высветліць, ці называе ён дзеянне канкрэтнага чалавека, або перадае думку, якая датычыцца ўсіх. Не спыняйся на форме дзеяслова: улічы, што сказ з’яўляецца прыказкай.

1. Знаходзім дзеяслоў: «не выцягнеш». Ён з’яўляецца галоўным членам аднасастаўнага сказа.
2. Вызначаем форму: гэта дзеяслоў у форме 2-й асобы адзіночнага ліку будучага часу. Сам па сабе гэты факт яшчэ не даказвае, што сказ абагульнена-асабовы.
3. Правяраем сэнс: прыказка гаворыць пра ўсякага чалавека — каб атрымаць вынік, трэба прыкласці намаганні. Канкрэтны выканаўца не маецца на ўвазе.

Адказ: сказ абагульнена-асабовы. Дзеяслоў «не выцягнеш» перадае агульнае правіла, а не дзеянне аднаго названага чалавека.

Задача 2

Умова: параўнай сказы «Ты заўтра пасееш жыта» і «Што пасееш, тое і пажнеш». Вызнач, які з іх абагульнена-асабовы, і растлумач чаму. Абодва сказы змяшчаюць дзеяслоў у форме 2-й асобы, таму адрозніць іх можна толькі з улікам сэнсу. Асобна правер, ці паказвае кантэкст на канкрэтнага выканаўцу.

1. У першым сказе знаходзім граматычную аснову: галоўны член — «пасееш». Слова «ты» і ўказанне «заўтра» адносяць дзеянне да пэўнага суразмоўцы.
2. У другім сказе галоўныя члены — «пасееш» і «пажнеш». Форма тая ж, але сказ мае сэнс агульнай высновы пра сувязь учынкаў і вынікаў.
3. Параўноўваем значэнні: у першым выпадку можна адказаць, хто пасее жыта, — гэта канкрэтнае «ты». У другім гаворка пра любога чалавека, таму выканаўца абагульнены.

Адказ: абагульнена-асабовы сказ — «Што пасееш, тое і пажнеш». Першы сказ асабовы паводле сэнсу: дзеянне адносіцца да канкрэтнага суразмоўцы.

Задача 3

Умова: знайдзі абагульнена-асабовыя сказы ў прыказках, падкрэслі граматычную аснову і растлумач значэнне формы дзеяслова: «Не ведаючы броду, не лезь у воду. Што пасееш, тое і пажнеш. Сямі мерай, адзін раз адрэж». Тут важна прааналізаваць усе тры выслоўі, а не толькі шукаць аднолькавае канчатанне. У кожным выпадку высветлі, ці з’яўляецца зварот парадай для аднаго чалавека або агульным правілам.

1. У першай прыказцы галоўны член — «не лезь». Гэта форма загаднага ладу, але парада не рызыкаваць без ведаў датычыцца любога чалавека.
2. У другой прыказцы галоўныя члены — «пасееш» і «пажнеш». Гэта формы 2-й асобы адзіночнага ліку; яны перадаюць агульную выснову пра тое, што вынік залежыць ад учынкаў.
3. У трэцяй прыказцы галоўныя члены — «мер» і «адрэж». Яны стаяць у загадным ладзе, але гавораць пра агульнае правіла: спачатку трэба ўсё праверыць, а пасля дзейнічаць.

Адказ: усе тры прыказкі — абагульнена-асабовыя. Іх дзеяслоўныя формы выражаюць не загад канкрэтнаму суразмоўцу, а параду ці правіла для кожнага.

Тыповыя памылкі

Памылка: лічыць кожны дзеяслоў у форме 2-й асобы абагульнена-асабовым. Так думаюць, бо форма «ты» часта сустракаецца ў прыказках. Але ў сказе «Ты заўтра пасееш жыта» яна паказвае на канкрэтнага суразмоўцу. Каб праверыць сябе, спытай, ці можна дакладна назваць выканаўцу паводле кантэксту.

Памылка: вызначаць тып толькі па форме дзеяслова. Форма важная, але не паказвае сама па сабе, ці абагульнены выканаўца. Памылку дапускаюць, калі не ўлічваюць сэнс усяго выказвання. Правер сябе: перакажы сказ сваімі словамі і высветлі, пра аднаго чалавека ён ці пра людзей увогуле.

Памылка: блытаць абагульнена-асабовы сказ з няпэўна-асабовым. У няпэўна-асабовым выканаўца не названы, але маецца на ўвазе пэўная група асоб; у абагульнена-асабовым дзеянне можа выканаць любы чалавек. Блытаніна ўзнікае, бо ў абодвух выпадках дзейная асоба можа быць не названая. Каб праверыць сябе, высветлі, ці вядома, хто менавіта дзейнічаў, хоць ён і не названы.

Памылка: лічыць загадны лад толькі загадам суразмоўцу. Такую выснову падказвае сама форма дзеяслова, падобная на зварот да аднаго чалавека. Аднак у прыказцы ці парадзе яна часта мае агульны сэнс. Правер сябе: калі выслоўе падыходзіць як правіла для кожнага, загадны лад можа быць абагульненым.

Сувязь з іншымі тэмамі

Каб разбіраць абагульнена-асабовыя сказы, трэба ведаць, што такое аднасастаўны сказ, граматычная аснова і галоўны член сказа. Спатрэбіцца ўменне распазнаваць формы асобы і ліку дзеяслова, а таксама адрозніваць загадны і абвесны лад. Гэтыя веды выкарыстоўваюць пры вызначэнні тыпаў аднасастаўных сказаў і сінтаксічным разборы. Яны таксама дапамагаюць тлумачыць сэнс прыказак і заўважаць, як граматычная форма звязана з думкай.

Што запомніць

• Абагульнена-асабовы сказ — аднасастаўны.
• Яго дзеянне адносіцца да любой асобы, а не да канкрэтнага выканаўцы.
• Часта галоўны член выражаецца дзеясловам у форме 2-й асобы адзіночнага ліку.
• Форма загаднага ладу таксама можа мець абагульненае значэнне.
• Абагульнена-асабовыя сказы часта сустракаюцца ў прыказках і парадах.
• Тып сказа вызначаюць паводле формы дзеяслова і яго значэння ў кантэксце.