Галоўныя члены сказа

Вызначэнні і абазначэнні

Дзейнік — галоўны член сказа, які называе таго, хто дзейнічае, або тое, пра што гаворыцца. Звычайна ён адказвае на пытанні хто? што? і выражаецца назоўнікам або займеннікам у назоўным склоне. Каб знайсці дзейнік, трэба зразумець, пра каго ці пра што паведамляецца, а не проста шукаць назву выканаўцы дзеяння.

Выказнік — галоўны член сказа, які паведамляе, што гаворыцца пра дзейнік. Ён можа называць дзеянне, стан, прыкмету або прафесію дзейніка і выражацца дзеясловам ці некалькімі словамі. Калі знайсці выказнік, можна зразумець, якое паведамленне робіцца ў сказе.

Граматычная аснова — гэта дзейнік і выказнік разам або адзін з гэтых галоўных членаў у аднасастаўным сказе. Яна перадае асноўны змест сказа без дадатковых звестак, якія называюць другарадныя члены. Каб вызначыць аснову, знайдзі, пра каго або пра што гаворыцца, а потым — што паведамляецца.

Састаўны выказнік складаецца з некалькіх слоў: дапаможная частка выражае граматычнае значэнне, а асноўная — лексічнае, гэта значыць называе дзеянне або характарыстыку. У састаўным дзеяслоўным выказніку дапаможны дзеяслоў спалучаецца з інфінітывам. У састаўным іменным звязка злучае дзейнік з іменнай часткай, якая называе яго прыкмету, стан або прафесію.

Як гэта ўстроена

Вызначэнне граматычнай асновы пачынаецца з пытання, пра каго або пра што гаворыцца, бо без гэтага цяжка зразумець, да якога слова адносіцца паведамленне. Пасля знаходзяць, што менавіта пра гэтага чалавека, прадмет ці з'яву сказана. Так дзейнік і выказнік вызначаюцца паводле сэнсу і граматычнай сувязі, а не проста паводле месца ў сказе. Напрыклад, у сказе «Вецер сціх» спачатку вызначаем, што паведамленне пра вецер, а затым — што ён сціх.

Дзейнік часцей за ўсё выражаецца назоўнікам або займеннікам у назоўным склоне, таму што менавіта гэтая форма звычайна называе таго, хто ўдзельнічае ў паведамленні. Аднак у ролі дзейніка можа ўжывацца і іншая часціна мовы, калі яна набывае значэнне назоўніка. Інфінітыў таксама можа называць дзеянне як прадмет размовы: у сказе «Чытаць — карысна» гаворыцца не пра асобу, а пра чытанне. Таму варта глядзець на ролю слова ў сказе, а не толькі на тое, да якой часціны мовы яно належыць.

Дзейнік і выказнік звычайна звязаны паміж сабой і ўзгадняюцца ў ліку, а ў мінулым часе — яшчэ і ў родзе. Гэтая сувязь дапамагае праверыць, ці правільна вызначана аснова: калі дзейнік адзіночнага ліку мужчынскага роду, форма выказніка ў прошлым часе звычайна адпавядае яму. Напрыклад, у «Вецер сціх» дзейнік «вецер» стаіць у адзіночным ліку, а выказнік «сціх» мае форму мужчынскага роду. Але ўзгадненне не заўсёды відавочнае, таму трэба ўлічваць сэнс сказа і форму выказніка.

Просты дзеяслоўны выказнік выражаецца адным дзеясловам або яго формай: напрыклад, «Вецер сціх». Састаўны дзеяслоўны мае дапаможны дзеяслоў і інфінітыў, бо паведамленне можа спалучаць граматычнае значэнне — напрыклад, пачатак, працяг або магчымасць — з назвай дзеяння. У сказе «Дзеці пачалі чытаць» слова «пачалі» паказвае пачатак дзеяння, а інфінітыў «чытаць» называе само дзеянне. Каб вызначыць такі выказнік, трэба знайсці абедзве часткі, а не спыняцца на дапаможным дзеяслове.

У састаўным іменным выказніку звязка злучае дзейнік з іменнай часткай: яна дапамагае выказаць граматычнае значэнне, а іменная частка называе прыкмету, стан або прафесію. Напрыклад, у «Неба было ясным» звязка «было» злучае дзейнік «неба» з іменнай часткай «ясным». У цяперашнім часе звязка часта не вымаўляецца: у сказе «Неба яснае» выказнік усё роўна ёсць, хоць асобнага слова-звязкі няма. Такая нулявая звязка не адмяняе паведамлення пра дзейнік: яго характарыстыку перадае іменная частка.

Галоўныя члены сказа і віды выказніка

Табліца дапамагае параўнаць галоўныя члены сказа і ўбачыць, з якіх частак складаюцца розныя віды выказніка. Каб ёю карыстацца, спачатку супастаў назву зместу з графой «Чым выражаецца», а затым правер выснову на прыкладзе. Калі выказнік складаецца з некалькіх слоў, у аснову трэба ўключаць усе яго часткі.

Разбор задач

Задача 1. Знайсці граматычную аснову ў сказе «Вецер сціх» і вызначыць галоўныя члены.

1. Знаходзім дзеяслоў «сціх» і пытаемся, хто або што сціхла. Адказ «вецер» паказвае на слова, пра якое паведамляецца.
2. Правяраем граматычную сувязь: «вецер» стаіць у назоўным склоне, а форма «сціх» адпавядае дзейніку ў ліку і родзе. Значыць, «вецер» — дзейнік, а «сціх» — выказнік.
3. Абодва словы — галоўныя члены, таму разам яны ўтвараюць граматычную аснову. У выказніку адзін дзеяслоў, гэта просты дзеяслоўны выказнік.

Адказ: граматычная аснова — «вецер сціх»; «вецер» — дзейнік, «сціх» — просты дзеяслоўны выказнік.

Задача 2. Вызначыць, чым выражаны дзейнік і выказнік у сказе «Чытаць — карысна».

1. Высвятляем, пра што гаворыцца: паведамленне датычыцца дзеяння чытаць. Інфінітыў «чытаць» ужыты ў значэнні таго, пра што вядзецца размова, таму гэта дзейнік.
2. Пытаемся, што гаворыцца пра чытанне: яно карыснае. Слова «карысна» называе ацэнку дзеяння і выступае іменнай часткай выказніка.
3. Асобнай звязкі ў сказе няма, але гэта не азначае, што няма выказніка. Звязка нулявая, а выказнік састаўны іменны: яго іменная частка выражана словам «карысна».

Адказ: «чытаць» — дзейнік, выражаны інфінітывам; «карысна» — іменная частка састаўнога іменнага выказніка з нулявой звязкай.

Задача 3. Знайсці граматычныя асновы і вызначыць віды выказнікаў у сказе «Дзеці пачалі чытаць, настаўнік усміхнуўся, а неба было ясным».

1. Падзяляем складанае сказ на тры часткі: пра дзяцей, настаўніка і неба паведамляецца асобна. У кожнай частцы трэба знайсці сваю граматычную аснову.
2. У першай частцы пытанне «хто пачаў?» вядзе да слова «дзеці». Выказнік — «пачалі чытаць»: «пачалі» паказвае пачатак дзеяння, а «чытаць» называе яго, таму выказнік састаўны дзеяслоўны.
3. У другой частцы «настаўнік» — дзейнік, «усміхнуўся» — просты дзеяслоўны выказнік. У трэцяй «неба» — дзейнік, «было ясным» — састаўны іменны выказнік: звязка «было» спалучаецца з іменнай часткай «ясным».

Адказ: асновы — «дзеці пачалі чытаць», «настаўнік усміхнуўся», «неба было ясным». Выказнікі адпаведна састаўны дзеяслоўны, просты дзеяслоўны і састаўны іменны.

Тыповыя памылкі

Памылка — лічыць дзейнікам любое слова, якое называе выканаўцу дзеяння, нават калі яно стаіць не ў назоўным склоне. Так здараецца, калі арыентавацца толькі на сэнс, не правяраючы граматычную форму і сувязь з выказнікам. Знайдзі галоўныя словы і паглядзі, якое з іх адказвае на пытанне хто? што? у назоўным склоне і ўзгадняецца з выказнікам. Гэта дапаможа не блытаць дзейнік з іншымі членамі сказа.

У састаўным выказніку часам вылучаюць толькі дапаможны дзеяслоў і пакідаюць інфінітыў або іменную частку па-за асновай. Памылку дапускаюць, бо дапаможнае слова можа здавацца галоўным: яно паказвае час, пачатак дзеяння ці звязвае часткі выказніка. Правер, ці называе знойдзенае слова само дзеянне або прыкмету; калі не, знайдзі асноўную частку і ўключы яе ў выказнік.

Другарадныя члены сказа не ўваходзяць у граматычную аснову, хоць могуць даваць пра дзейнік і выказнік важныя падрабязнасці. Іх часам далучаюць да асновы, калі шукаюць усе словы, звязаныя са сказам па сэнсе. Каб праверыць сябе, пакінь толькі дзейнік і выказнік, а астатнія словы прыбяры: асноўнае паведамленне павінна захавацца. Не ўключай у аснову азначэнні, дапаўненні і акалічнасці.

Нулявую звязку ў састаўным іменным выказніку можна прыняць за поўную адсутнасць выказніка. Гэта адбываецца, калі чакаюць убачыць асобны дзеяслоў-звязку ў кожным сказе. Пастаў пытанне, што паведамляецца пра дзейнік: калі іменная частка называе яго прыкмету, стан або прафесію, выказнік ёсць. У сказе «Неба яснае» словы «неба яснае» ўтвараюць аснову, хоць звязка не выражана.

Сувязь з іншымі тэмамі

Каб вызначаць дзейнік і выказнік, трэба адрозніваць часціны мовы, ведаць склоны назоўнікаў, формы дзеяслова і інфінітыў. Гэта дапамагае вызначыць, якой часцінай мовы выражаны член сказа і як ён звязаны з іншымі словамі. Знаходжанне граматычнай асновы патрэбна для вызначэння тыпу сказа, расстаноўкі знакаў прыпынку і сінтаксічнага разбору. Гэтыя веды таксама дапамагаюць вывучаць аднасастаўныя і ўскладненыя сказы.

Што запомніць

• Граматычная аснова — гэта дзейнік і выказнік або адзін галоўны член.
• Дзейнік звычайна адказвае на пытанні хто? што? і стаіць у назоўным склоне.
• Выказнік паведамляе, што гаворыцца пра дзейнік.
• Просты дзеяслоўны выказнік выражаецца адным дзеясловам або яго формай.
• Састаўны дзеяслоўны выказнік утвараюць дапаможны дзеяслоў і інфінітыў.
• Састаўны іменны выказнік складаецца са звязкі і іменнай часткі; звязка можа быць нулявой.