2. Авазларның ясалу урыннары

Определения и обозначения

Ясалу урыны — сөйләм органнарында һава агымына киртә барлыкка килгән урын. Мәсәлән, аваз әйткәндә иреннәр ябылырга яки тел тешләргә якынаерга мөмкин. Киртәнең кайда булуын белү тартыкларны төркемнәргә дөрес бүләргә ярдәм итә.

Ирен авазлары — ике ирен яки ирен белән теш катнашында ясалган тартыклар. [п] авазында ике ирен катнаша, ә [ф] авазын әйткәндә аскы ирен өске тешләргә якынлаша. Бу билге ирен-ирен һәм ирен-теш авазларын аерырга кирәк булганда ярдәм итә.

Тел алды авазлары — тел очы яки телнең алгы өлеше катнашында ясалган тартыклар. Әйткәндә тел тешләргә, алар артындагы калку урыннарга яки аңкауга якынлаша. Бу төркемне белү авазларны кайсы сөйләм органы хәрәкәт итүенә карап чагыштырырга мөмкинлек бирә.

Тел арты һәм кече тел авазлары телнең арткы өлеше яки кече тел катнашында ясала. Тел арты авазында телнең арткы өлеше аңкауга якынлаша, ә кече тел авазы кече тел тирәсендә ясала. Аларны аеру өчен киртәнең телнең кайсы өлешенә туры килүен күзәтергә кирәк.

Как это устроено

Аваз ясаганда үпкәдән чыккан һава авыз куышлыгы аша үтә. Тел яки иреннәр һава юлын ябып яисә тарайтып, киртә ясый. Киртәнең урыны үзгәрсә, сөйләм органнарының катнашуы да үзгәрә, шуңа күрә төрле ясалу урыннарындагы авазлар барлыкка килә.

Иреннәр бер-берсенә тисә, һава юлы иреннәр арасында ябыла; [п], [б], [м] шушы рәвештә ясала. Ә [ф], [в] авазларын әйткәндә аскы ирен өске тешләргә якын тора. Димәк, иреннәрнең үзарамы, әллә тешләр белән бергәме эшләвен күзәтеп, ирен-ирен һәм ирен-теш төркемнәрен аерырга була.

Тел алды авазларын әйткәндә тел очы яки алгы өлеше алга күтәрелә. Ул өске тешләргә, тешләр артындагы калку урыннарга — альвеолаларга — яисә аңкауга якынлаша. Телнең төгәл кайсы урынга якынлашуы аваздан авазга үзгәрә, шуңа күрә тел алды авазларының ясалу урыны бертөрле генә түгел.

Тел уртасы авазы [й]ны әйткәндә телнең урта өлеше аңкауга якынлаша. Тел арты авазларында исә телнең арткы өлеше аңкауга таба күтәрелә; [к], [г], [ң] — мисаллар. Телнең урта яки арткы өлеше хәрәкәт итүен чагыштыру бу ике төркемне бутамаска ярдәм итә.

Кече тел авазлары телнең арткы өлеше генә катнашкан авазлардан ясалу урыны белән аерыла: киртә кече тел янында барлыкка килә. Татар телендәге [къ], [гъ], [х] авазлары бу төркемгә керә. Шуңа күрә аларны [к], [г] кебек тел арты авазлары белән бергә кушмыйча, әйткәндә киртәнең кайда ясалуын тикшерергә кирәк.

Тартык авазларның ясалу урыннары

Таблицаның беренче баганасында аваз төркеме, икенчесендә эшләгән сөйләм органнары, өченчесендә мисаллар бирелгән. Авазны әйтеп кара һәм кайсы органның хәрәкәт иткәнен билгелә, аннары тиешле юлны тап. Бер төркем эчендәге авазларны чагыштырганда, иреннәрнең һәм телнең кайсы өлеше катнашканына игътибар ит.

Разбор задач

1 нче бирем. Шарт: [п], [ф], [т], [й], [к], [х] авазларын ясалу урыннары буенча төркемнәргә бүл. Һәр авазны аерым әйтеп, кайсы сөйләм органы һава юлын үзгәртүен билгелә. Хәрефнең исеменә түгел, авазның әйтелешенә таян.

1. [п]ны әйткәндә ике ирен ябыла, шуңа күрә ул ирен-ирен авазы.
2. [ф]да аскы ирен өске тешләргә якынлаша, ә [т]да телнең алгы өлеше тешләргә таба күтәрелә.
3. [й]да телнең урта өлеше, [к]да арткы өлеше катнаша; [х] кече тел тирәсендә ясала.

Җавап: [п] — ирен-ирен, [ф] — ирен-теш, [т] — тел алды, [й] — тел уртасы, [к] — тел арты, [х] — кече тел авазы. Төркемләүдә һәр авазның аерым ясалу урынын күрсәттек. [к] белән [х]ның икесендә дә телнең арткы өлеше катнашса да, киртә ясалган урыннары төрле.

2 нче бирем. Шарт: алма, фил, тел, җәй, каз, хат сүзләрендәге беренче тартык авазларның ясалу урынын билгелә. Сүзне әйтеп, баштагы тартыкны аерып ал. Аннары шул авазны әйткәндә иреннәрнең яки телнең хәрәкәтен күзәт.

1. Алма сүзендә беренче тартык — [л]; ул тел алды авазы.
2. Фил сүзендә [ф] — ирен-теш авазы; тел сүзендә [т] — тел алды авазы.
3. Җәй сүзендә [җ] — тел алды, каз сүзендә [к] — тел арты, хат сүзендә [х] — кече тел авазы.

Җавап: [л] — тел алды, [ф] — ирен-теш, [т] — тел алды, [җ] — тел алды, [к] — тел арты, [х] — кече тел авазы. Монда сүзләрнең башындагы тартыкларны карадык. Әгәр биремдә башка аваз билгеләнгән булса, нәкъ шул авазны тикшерергә кирәк.

3 нче бирем. Шарт: [б], [м], [с], [з], [ң], [гъ], [в], [л], [к] авазларын ясалу урыны буенча төркемнәргә урнаштыр. Башта һәр авазны әйт, аннары киртә ясауда иреннәрме, телнең кайсы өлешеме катнашканын ачыклап чагыштыр.

1. [б], [м] авазларын әйткәндә ике ирен катнаша; [в]да аскы ирен өске тешләргә якынлаша.
2. [с], [з], [л]да телнең алгы өлеше эшли; [ң] һәм [к] телнең арткы өлеше катнашкан авазлар.
3. [гъ]ны [к] белән чагыштыр: беренчесендә киртә кече тел янында ясала, шуңа күрә ул аерым төркемгә керә.

Җавап: ирен-ирен — [б], [м]; ирен-теш — [в]; тел алды — [с], [з], [л]; тел арты — [ң], [к]; кече тел — [гъ]. Бер үк юлга ясалу урыны бер булган авазларны гына яз. Шикләнсәң, авазларны яңадан әйтеп, телнең һәм иреннәрнең хәрәкәтен чагыштыр.

Типичные ошибки

Ясалу урынын авазның яңгырау урыны белән бутарга мөмкин. Бу сүзләрнең охшаш яңгырашына гына игътибар итеп, һава юлы кайда үзгәрүен тикшермәгәндә килеп чыга. Үзеңне тикшерү өчен авазны әйтеп кара һәм киртә ясаган сөйләм органын тап.

Тел алды, тел арты һәм кече тел авазларын бер төркемгә кушу да еш очрый. Моның сәбәбе — телнең кайсы өлеше хәрәкәт иткәнен күз алдына китермәү. Тел очын һәм арткы өлешен аерым күзәт, ә кече тел авазларында киртәнең кече тел янында ясалдгийг санга ал.

Хәрефне аваз белән тиңләсәң, сүзнең язылышына гына карап нәтиҗә ясарга мөмкин. Ләкин ясалу урыны язылган билгегә түгел, әйтелеш вакытындагы сөйләм органнарының эшенә бәйле. Сүзне кычкырып әйтеп, тикшерелә торган тартыкны аерып алу бу хатаны булдырмый.

Ирен-ирен һәм ирен-теш авазларын аермыйча калдыру да мөмкин. Ике төркемдә дә ирен катнашканлыктан, аларны бер үк төр дип уйлыйлар. [п]ны әйткәндә ике иреннең бер-берсенә якынлашуын, [ф]да исә иреннең тешкә якын килүен чагыштырып кара.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен аваз, хәреф, тартык аваз һәм сөйләм органнарының нәрсә икәнен белү кирәк. Ясалу урыны авазның ничек барлыкка килүен аңлатучы башка билгеләр белән бергә өйрәнелә. Мәсәлән, ясалу ысулы һаваның киртә аша ничек узуын, яңгырау-каты яңгыраш исә тавышның катнашуын күрсәтә. Ясалу урыннарын белү дөрес әйтелешне, аваз анализын һәм орфоэпик нормаларны үзләштерергә ярдәм итә.

Что запомнить

• Авазның ясалу урыны һава агымына киртәнең кайда барлыкка килүен күрсәтә.
• Ирен авазлары иреннәр яки ирен белән теш катнашында ясала.
• Тел алды авазларында телнең алгы өлеше актив катнаша.
• Тел уртасы авазына [й] мисал була.
• Тел арты авазларында телнең арткы өлеше катнаша.
• Кече тел авазларын тел арты авазларыннан аерып өйрәнергә кирәк.
• Аваз төркемен билгеләгәндә хәрефкә түгел, әйтелешкә һәм сөйләм органнарының эшенә таянырга кирәк.