"Татар теле", Харисов Ф.Ф., Харисова Ч.М.
Сүз ясагыч кушымча — нигезгә ялганып, яңа мәгънәле сүз тудыра торган өлеш. Ул сүзгә билгеле бер мәгънә өсти: эшче кешене, тозлы билгене, дуслашу гамәлне белдерә. Кушымча ялгангач, сүзнең мәгънәсе генә түгел, кайчак сүз төркеме дә үзгәрә. Шуңа күрә яңа сүзне тикшергәндә нигезен һәм кушымчасын табарга, аннары аның нәрсәне белдерүен ачыкларга кирәк.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Сүз ясагыч кушымча — яңа мәгънәле сүз ясаучы һәм еш кына сүзнең кайсы сүз төркеменә керүен билгеләүче кушымча. Ул сүзнең нигезенә ялгана һәм аңа өстәмә мәгънә бирә. Бу төшенчә яңа сүзнең ничек ясалуын аңларга ярдәм итә.
Исем ясагыч кушымча — башка сүздән исем ясый торган кушымча. Мәсәлән, эш + -че → эшче: эш сүзенә -че кушымчасы ялганып, кеше атамасы барлыкка килә. Шуңа күрә бу кушымча сүзне эшне башкаручы затны белдергән исемгә әйләндерә.
Сыйфат ясагыч кушымча — предметның билгесен белдергән сыйфат ясый торган кушымча. Тоз + -лы → тозлы мисалында -лы кушымчасы сүзгә тозы булган дигән мәгънә өсти. Бу төшенчә предметның нинди икәнен белдергән сүзләрне танырга кирәк.
Фигыль һәм рәвеш ясагыч кушымчалар фигыль яки рәвеш ясый. Дус + -лаш → дуслашу мисалында гамәл белдергән фигыль ясала, ә татар + -ча → татарча мисалында эшнең ничек башкарылуын белдергән рәвеш килеп чыга. Кушымчаның кайсы сүз төркемен ясавын сүзнең мәгънәсенә карап ачыклыйлар.
Сүз ясагыч кушымча нигезгә ялганганда, нигезнең төп мәгънәсе югалмый, ә аңа яңа мәгънә өстәлә. Мәсәлән, эш сүзендә хезмәт, гамәл мәгънәсе бар, ә эшче сүзе шул эшне башкаручы кешене атый. Кушымчаның нинди мәгънә өстәвен күрү өчен, башта төп сүзне, аннары барлыкка килгән сүзне чагыштыр.
Яңа сүзнең сүз төркемен билгеләгәндә аның нәрсәне белдерүен һәм җөмләдә нинди вазифа үтәвен тикшерәләр. Эшче затны, тозлы предметның билгесен, дуслашу гамәлне белдерә, шуңа күрә алар төрле сүз төркемнәренә керә. Бу ысул кирәк, чөнки кушымча ялганган сүзнең төркеме нигез сүзнеке белән бер үк булмаска мөмкин.
Бер үк кушымча төрле нигезләргә ялганып, бертөрле мәгънәдәге яңа сүзләр ясый ала. Мәсәлән, -чы кушымчасы һөнәрне яки эш башкаручы затны белдергән исемнәр ясарга мөмкин: эшче, җырчы. Мисалларны чагыштырганда, кушымчаның өстәгән мәгънәсен дә, нигезнең нинди өлеш булып калуын да күзәт.
Барлык кушымчалар да яңа сүз ясамый, чөнки кайберләре сүзнең грамматик формасын гына үзгәртә. Яңа мәгънә барлыкка килсә, бу сүз ясалышы; сүз шул ук төшенчәне белдереп, җөмләдәге грамматик урынына яраклашса, бу сүз төрләнеше. Ике төрле кушымчаны ялгавалгүй тану өчен, ясалган төрләнешле форманы башлангыч сүз белән чагыштыр.
Яңа сүзне тикшерүне нигезне табудан башла, чөнки кушымчаның нәрсәгә ялгануын шуның аша күрәсең. Аннары нигезгә өстәлгән сүз ясагыч кушымчаны аер һәм аның нинди яңа мәгънә бирүен әйт. Ахырда ясалган сүзнең затны, билгене, гамәлне яки гамәл билгесен белдерүен тикшереп, сүз төркемен билгелә.
| Сүз төркеме | Кушымча | Нигез һәм ясалган сүз | Яңа сүзнең мәгънәсе |
|---|---|---|---|
| Исем ясагыч кушымча | -че | эш + -че → эшче | Эш башкаручы зат |
| Сыйфат ясагыч кушымча | -лы | тоз + -лы → тозлы | Тозы булган предметның билгесе |
| Фигыль ясагыч кушымча | -лаш | дус + -лаш → дуслашу | Дус булу, дуслык урнаштыру гамәле |
| Рәвеш ясагыч кушымча | -ча | татар + -ча → татарча | Татар телендә яки татарча рәвештә |
Таблицаны яңа сүзне өлешләргә аеру һәм кушымчаның нинди сүз төркеме ясавын тикшерү өчен куллан. Башта нигез һәм кушымчаны чагыштыр, аннары яңа сүзнең мәгънәсен укы. Соңгы багана сүз төркемен мәгънә аша ачыкларга ярдәм итә.
Шарт: эшче сүзен нигезгә һәм кушымчага аерып, кайсы сүз төркеменә керүен билгеләргә кирәк. Башта эш сүзен таныйбыз: анда хезмәт, гамәл мәгънәсе бар. Сүз ахырындагы өлешнең нинди яңа мәгънә өстәвен ачыклау өчен эш һәм эшче сүзләрен чагыштырабыз.
Җавап: эш — нигез, -че — исем ясагыч кушымча, эшче — затны белдергән исем. Бу нәтиҗәгә сүзнең нәрсәне атавын ачыклап килдек. Кушымчаны яңа мәгънә тудыруына карап таныйбыз.
Шарт: тозлы сүзенең нигезен һәм сүз ясагыч кушымчасын табып, мәгънәсен аңлатырга кирәк. Тоз сүзен беләбез: ул тәмләткечнең исемен белдерә. Тозлы сүзен кулланганда исә предметның үзен түгел, аның билгесен атыйбыз.
Җавап: тоз — нигез, -лы — сыйфат ясагыч кушымча, тозлы — билге белдергән сыйфат. Сүзнең мәгънәсе тоз атамасыннан предмет билгесенә күчә. Шуңа күрә тоз һәм тозлы сүзләре төрле сүз төркемнәренә керә.
Шарт: дуслашу сүзен нигезгә, сүз ясагыч кушымчага һәм фигыль формасын белдергән өлешкә аерырга кирәк. Бу сүздә ике төрле өлеш бар: берсе яңа сүз ясый, икенчесе фигыльнең башлангыч формасын белдерә. Аларны буташтырмас өчен, һәр өлешнең вазифасын аерым тикшерәбез.
Җавап: дус — нигез, -лаш — фигыль ясагыч кушымча, -у — фигыльнең башлангыч формасын белдергән өлеш. Дуслашу сүзе гамәлне белдергән фигыль булып тора. Бу очракта яңа сүзне -лаш ясый, ә -у фигыль формасын күрсәтә.
Хата: сүздәге һәр кушымчаны сүз ясагыч дип санау. Күплек яки башка грамматик кушымча яңа сүз тудырмыйча, сүзнең формасын гына үзгәртергә мөмкин. Моңа охшаш очракны һәр кушымчаны автоматик рәвештә бер төргә кертүдән килеп чыга. Үзеңне тикшерү өчен, кушымча ялганганчы һәм аннан соң сүзнең мәгънәсен чагыштыр.
Хата: нигезне дөрес тапмыйча, кушымчаны ялгыш аеру. Бу очракта ясалган сүзнең төзелеше дә, мәгънәсе дә дөрес аңлатылмый, чөнки сүзнең кайсы өлеше яңа мәгънә өстәгәнен күреп булмый. Сүзне таныш мәгънәле өлешкә һәм аңа ялганган өлешкә аерып кара. Аннары аерылган кушымчаның чыннан да яңа мәгънә тудыруын тикшер.
Хата: ясалган сүзнең сүз төркеме нигез сүзнеке белән һәрвакыт бер үк дип уйлау. Кушымча сүз төркемен үзгәртә ала, шуңа күрә дус һәм дуслашу бер үк төркемгә керми. Бу ялгыш фикер нигез сүзне генә караудан туа. Үзеңне тикшергәндә, ясалган сүзнең нәрсәне белдерүен әйт: затмы, билгеме, гамәлме әллә гамәлнең билгесеме?
Хата: фигыль ясагыч кушымчаны фигыль формасын белдергән өлеш белән бутату. Дуслашу сүзендә -лаш яңа фигыль ясый, ә -у фигыльнең башлангыч формасын күрсәтә. Ике өлеш тә фигыль эчендә очраганга, аларның вазифасы буталырга мөмкин. Һәр өлешне аерым тикшер: кайсысы яңа мәгънәле сүз ясый, ә кайсысы шул сүзнең формасын күрсәтә?
Сүз ясалышын аңлау өчен тамыр, нигез һәм кушымча төшенчәләрен, шулай ук исем, сыйфат, фигыль һәм рәвешнең нәрсә белдерүен белергә кирәк. Бу төшенчәләр сүзне өлешләргә дөрес аерырга һәм ясалган сүзнең төркемен танырга ярдәм итә. Сүз ясагыч кушымчаларны өйрәнсән, таныш нигезләрдән барлыкка килгән яңа сүзләрнең утгасын аңлый аласың. Шулай итеп, сүзлек байлыгы артып, үгънәләр арасындагы бәйләнеш күренә.
Сүз ясагыч кушымча нәрсә ул?
Ул нигезгә ялганып, яңа мәгънәле сүз ясый торган кушымча. Мәсәлән, эш сүзенә -че кушымчасы ялгангач, эшче сүзе барлыкка килә.
Кушымчаның сүз ясагыч икәнен ничек белергә?
Кушымча ялганганчы һәм ялганганнан соң сүзнең мәгънәсен чагыштыр. Яңа мәгънәле сүз барлыкка килсә, бу сүз ясалышы; сүзнең грамматик формасы гына үзгәрсә, кушымча сүз төрләндерә.
Нигез белән тамырның аермасы нәрсәдә?
Тамыр — сүзнең төп мәгънәсен белдергән һәм башка кисәкләргә бүленми торган өлеше. Нигез — кушымча ялгана торган өлеш; кайбер сүзләрдә ул тамыр белән бер үк була, ә ясалма сүздә кушымчаны да үз эченә ала.
Сүз ясагыч кушымча сүз төркемен үзгәртә аламы?
Әйе, кушымча нигезгә ялганып, башка сүз төркемендәге сүз ясарга мөмкин. Мәсәлән, дус — исем, ә дуслашу гамәлне белдергән фигыль.
Сүз ясагыч кушымчаны грамматик кушымчадан ничек аерырга?
Сүз ясагыч кушымча яңа мәгънәле сүз барлыкка китерә, грамматик кушымча исә сүзнең формасын гына үзгәртә. Мәсәлән, эшче сүзендәге -че яңа сүз ясый, ә сүзгә кушылган күплек кушымчасы шул сүзнең формасын үзгәртә.
27. Төрле сүз төркемнәрен ясаучы кушымчалар
