"Татарский язык (Татар теле) в 2 частях: учебник для образовательных организаций начального общего образования с обучением на русском языке, для изучающих татарский язык как родной (на русском и татарском языках)", Мияссарова И.Х., Файзрахманова К.Ф.
Сорау алмашлыклары кешене, предметны, эш-хәлне яки билгене ачыклау өчен кирәк. Алар җавап көткән урынны күрсәтә һәм сорау җөмләләрен төзергә ярдәм итә. Кем? кешене, нәрсә? предметны яки эш-хәлне сорый; нинди? билгене ачыклый, ә кайсы? берничә мөмкинлектән сайлый. Алмашлыкның мәгънәсен аның формасы гына түгел, җөмләдәге башка сүзләр белән бәйләнеше дә билгели.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Сорау алмашлыклары — предметны, затны яки билгене сорап белдерүче һәм җөмләдә сорау мәгънәсендә кулланылучы алмашлыклар. Аларны сорауга җавап көтелгән урынны билгеләү өчен кулланалар. Мәсәлән, «Кем килде?» дигәндә, кемнең килүе билгесез. Шуңа күрә бу сүз сөйләмдә сорау тудыра.
Кем? алмашлыгы кешене яки затны белү өчен кулланыла. Җавапта кешенең исеме, туганлык мөнәсәбәте яки һөнәре әйтелергә мөмкин. «Кем эшли?» дигән сорауга, мәсәлән, «укытучы» дип җавап биреп була. Бу алмашлыкны сайлаганда, сорауның кешегә юнәлгәнен тикшерергә кирәк.
Нәрсә? алмашлыгы предметны, җансыз нәрсәне яки эш-хәлне белү өчен кулланыла. Ул әйбернең исемен ачыкларга да, нәрсә эшләнгәнен сорарга да ярдәм итә. Мәсәлән, «Нәрсә укыйсың?» дигәндә эш-хәл белән бәйле предмет турында сорала. Җавапны җөмләдә нәрсә билгесез булуына карап сайлыйлар.
Нинди? һәм кайсы? предметның билгесен яки сайлап алынганын ачыклау өчен кулланыла. Нинди? әйбернең сыйфатын, төрен яки башка билгесен сорый, ә кайсы? билгеле бер төркемнән берсен сайларга ярдәм итә. «Нинди китап?» дигәндә китапның билгесе кирәк; «Кайсы китап?» дигәндә берничә китапның берсен күрсәтү көтелә. Бу аерма сорауны төгәл төзергә булыша.
Сорау алмашлыклары исемне яки аның билгесен белмәгәндә кулланыла. Сөйләүче билгесез булган мәгънәне сорау сүзе белән билгели, ә тыңлаучы шул урынны җавап белән тутыра. Мәсәлән, «Кем килде?» җөмләсендә кеше билгесез, ләкин килүче зат булуы аңлашыла. Шуңа күрә сорау алмашлыгы җөмләнең нинди мәгълүмат көтүен күрсәтә.
Кем? кешене ачыклау өчен, нәрсә? предметны яки эш-хәлне белү өчен кирәк. Сорауның мәгънәсе аны кулланган җөмләгә бәйле, чөнки бер үк сүз тирәсендәге башка сүзләр нәрсә турында соралуын ачыклый. «Нәрсә алды?» дигәндә нинди әйбер алынганы билгесез; ә «Кем алды?» дигәндә эшне башкаручы затны эзлибез. Сорауны дөрес аңлар өчен алмашлыкны аерым түгел, бөтен җөмлә белән бергә карарга кирәк.
Нинди? белән кайсы?ның аермасы аларның нинди мәгълүмат соравында күренә. Нинди? билгесез предметның билгесен ачыклый: җавапта «яңа», «зур» кебек билгеләр булырга мөмкин. Кайсы? исә сөйләшүчеләргә таныш яки күренеп торган берничә мөмкинлектән сайлата. Мәсәлән, алда берничә китап ятса, «Кайсы китапны алдың?» дип сорыйлар. Димәк, билге турында сорау белән төркемнән сайлауны бутамаска кирәк.
Сорау алмашлыклары җөмләдә төрле вазифа башкара. Алмашлык предмет исемен алыштырса, ул җөмләдә ия яки тәмамлык була ала; ә исемгә бәйләнеп, аның билгесен ачыклап килсә, аергыч була. «Кем килде?» җөмләсендә кем? эш башкаручыны белдерә, ә «Нинди китап алдың?» дигәндә нинди? китап сүзен ачыклый. Иймэрәл? Җөмләдәге бәйләнешэд алмашлыгынң вазифасын билгели.
Сорау алмашлыклары килеш һәм сан формаларында хэрэглэнэ ала, чөнки җөмләдәге башка сүзләр белән бәйләнеш нь төрле була. Кушымча алмашлыкның нинди сүзгә бәйләнгәнен яки җөмләдәге вазифасын ачыкларга ярдәм итә. Шуңа күрә сорауны аңлаганда алмашлыкның төп формасын гына түгел, кушымчасын да күзәтәләр. Сүзне җөмләдән аерып карау кайвакыт сорауның мәгънәсен дөрес аңларга комачаулый.
| Алмашлык | Нәрсә турында сорау бирә? | Мисал сорау | Җавапта нәрсә көтелә? |
|---|---|---|---|
| кем? | Кеше яки зат турында | Кем килде? | Кешенең исеме, һөнәре яки затны белдергән сүз |
| нәрсә? | Предмет, җансыз нәрсә яки эш-хәл турында | Нәрсә алдың? | Предметның исеме яки эш-хәлне белдергән җавап |
| нинди? | Предметның билгесе турында | Нинди китап укыйсың? | Предметның сыйфаты, төре яки башка билгесе |
| кайсы? | Төркемнән сайланган предмет турында | Кайсы китапны алдың? | Берничә мөмкинлектән сайланган предмет |
| ничә? / күпме? | Сан яки күләм турында | Ничә китап бар? | Сан яки күләм |
Башта җөмләдә нинди мәгълүмат билгесез икәнен билгелә, аннары шуңа туры килгән алмашлыкны сайла. Кешене сораганда кем?, билгене ачыклаганда нинди?, ә берничә әйбердән сайлаганда кайсы? кулланыла. Ничә? һәм күпме? санны яки күләмне ачыкларга ярдәм итә.
1 нче бирем. «Кем китап укый?» җөмләсендә сорау алмашлыгын табарга кирәк.
1. Башта сорауның кемгә яки нәрсәгә юнәлгәнен ачыклыйбыз. 2. «Китап укый» сүзләре эшнең баруын күрсәтә, ә эшне башкаручы затның кем булуы сорала. 3. Кешене яки затны белү өчен кем? алмашлыгы кулланыла. 4. Димәк, җөмләдәге сорау алмашлыгы — кем?.
Җавап: кем?.
2 нче бирем. Нокталар урынына нинди? яки кайсы? куеп, «… китапны алдың?» дигән сорау төзергә кирәк.
1. Башта сорау билгене ачыклыймы, әллә берничә китаптан берсен сайлатамы икәнен уйлыйбыз. 2. Әгәр китапның билгесе, мәсәлән, зурмы яки яңа икәнен белергә теләсәк, нинди? дип сорыйбыз. 3. Әгәр берничә китапның арасыннан кайсысын алганы кызыксындырса, кайсы? кулланабыз. 4. Димәк, биремдәге мәгънәгә карап ике төрле сорау төзергә мөмкин; һәрберсендә сорау алмашлыгы башка мәгълүматны ачыклый.
Җавап: «Нинди китапны алдың?» — китапның билгесен сорый; «Кайсы китапны алдың?» — сайлап алынган китапны сорый.
3 нче бирем. «Укучы укытучыга дәфтәр бирде» җөмләсе буенча кем? һәм нәрсә? белән сораулар төзергә кирәк.
1. Җөмләдә башта затны һәм предметны аерып алабыз: укучы — кеше, дәфтәр — предмет. 2. Кешене белү өчен кем? алмашлыгын сайлыйбыз. 3. Предметны белү өчен нәрсә? алмашлыгы кирәк. 4. Сорауны җөмләдәге сүзләрнең бәйләнешен саклап төзибез: «Кем укытучыга дәфтәр бирде?» һәм «Укучы укытучыга нәрсә бирде?». Беренче сорау бирүчене, икенчесе тапшырылган әйберне ачыклый.
Җавап: «Кем укытучыга дәфтәр бирде?»; «Укучы укытучыга нәрсә бирде?».
Кем? белән нәрсә?не бутыйлар, чөнки икесе дә билгесез мәгълүмат турында сорау бирә. Ләкин кем? затны, ә нәрсә? предметны яки эш-хәлне ачыклый. Сорауның җавабы кеше булырмы, әйбер яки эш-хәл булырмы дип уйлап тикшер. Җөмләдә эшне башкаручы кешене эзләгәндә кем? сайлау дөрес.
Нинди? һәм кайсы?ны бер мәгънәдә куллану да еш очрый. Моның сәбәбе — ике сорауның да предметка бәйле булуы, әмма берсе билгене, икенчесе сайлауны сорый. Үзеңә: «Мин әйбернең нинди булуын беләсем киләме, әллә кайсысын сайлаганнарынмы?» — дип сора. Җавап билге булса — нинди?, ә бер төркемнән сайланган предмет булса — кайсы? куллан.
Кайда?, кайчан? кебек барлык сорау сүзләрен дә сорау алмашлыгы дип санау дөрес түгел. Алар сорау мәгънәсе белдерә, шуңа күрә алмашлыклар белән буталырга мөмкин. Әмма сүз төркемен билгеләгәндә мәгънәгә генә түгел, сүзнең нәрсәне белдерүенә һәм җөмләдә ничек кулланылуына да кара. Алмашлык исемне яки аның билгесен алыштыра аламы икәнен тикшер.
Алмашлыкның килеш формасын танымаска мөмкин, чөнки кушымча төп сүзнең рәвешен үзгәртә. Шул сәбәпле җөмләдәге бәйләнешне аңлау авырлаша. Сүзнең ахырындагы кушымчаны аерып кара һәм аның кайсы сүзгә бәйләнгәнен билгелә. Аннары сорау алмашлыгы җөмләдә ямар вазифа башкаруын ачыклау җиңелрәк була.
Алмашлык һәм исем турында башлангыч белем сорау алмашлыкларын аңларга ярдәм итә: алмашлык исемне яки аның билгесен алыштыра алуын истә тот. Сүз төркемнәре һәм килеш кушымчалары сүзнең формасын һәм җөмләдәге бәйләнешен танырга булыша. Җөмлә кисәкләре турындагы белем алмашлыкның ия, тәмамлык яки аергыч булуын ачыкларга мөмкинлек бирә. Бу белемнәр сорау җөмләләрен төзегәндә һәм текстны аңлап укыганда кирәк.
Сорау алмашлыгы нәрсә ул?
Сорау алмашлыгы предмет, зат яки билге турында сорау бирә һәм җавап көтә. Ул җөмләдә билгесез булган мәгънәви урынны күрсәтә.
Кем? белән нәрсә? арасында нинди аерма бар?
Кем? кешене яки затны белү өчен кулланыла. Нәрсә? предмет, җансыз нәрсә яки эш-хәл турында сораганда кирәк.
Нинди? һәм кайсы? алмашлыкларын кайчан кулланалар?
Нинди? предметның билгесен ачыклау өчен кулланыла: мәсәлән, китапның тышкы күренеше яки сыйфаты турында сорарга мөмкин. Кайсы? берничә предмет яки мөмкинлек арасыннан сайлауны белдерә.
Сорау алмашлыклары килеш белән төрләнәме?
Әйе, сорау алмашлыклары килеш формаларында кулланылырга мөмкин. Кушымча алмашлыкның җөмләдәге башка сүзләргә бәйләнешен һәм нинди сорауга җавап эзләнүен күрсәтә.
Кайда? һәм кайчан? сүзләре дә сорау алмашлыкларымы?
Бу сүзләр сорау бирә, ләкин алар урынны һәм вакытны белдерә торган сорау сүзләре. Сүзнең сорау мәгънәсе булуы гына аны алмашлык дип атау өчен җитми; аның кайсы сүз төркеменә керүен дә исәпкә алырга кирәк.
Сорау алмашлыклары
