З Зат алмашлыкларының килеш белән төрләнеше

Аңлатмалар һәм билгеләр

Зат алмашлыгы — сөйләүчене, тыңлаучыны яки сөйләмдә телгә алынган затны күрсәтүче сүз төркеме. Мин, син, ул, без, сез, алар — зат алмашлыклары. Аларны җөмләдә исемне кабатламас өчен кулланалар, шуңа күрә сөйләм кыска һәм аңлаешлы була.

Килеш — исемнәрнең һәм алмашлыкларның башка сүзләр белән бәйләнешен күрсәтүче грамматик форма. Татар телендә баш, иялек, юнәлеш, төшем, чыгыш һәм урын-вакыт килешләре бар. Килешне белү сүзнең җөмләдә нинди мәгънәдә кулланылганын аңларга ярдәм итә.

Баш килеш — кем? нәрсә? сорауларына җавап бирә торган һәм махсус кушымчасы булмаган форма. Мәсәлән, мин укыйм җөмләсендә мин сүзе баш килештә. Бу формада алмашлык еш кына эшне башкаручыны күрсәтә, шуңа күрә аны башка килешләрдән аеру мөһим.

Иялек килеше — кемнең? нәрсәнең? сорауларына җавап бирә торган зат алмашлыгы формасы. Ул берәр нәрсәнең кемгә яки нәрсәгә каравын белдерә: минем китабым, аның дәфтәре. Иялекне күрсәтү өчен алмашлыкның иялек килешендә торуын ачыкларга кирәк.

Ничек төрләнә?

Зат алмашлыклары затны һәм санны белдерә: мин, син, ул — берлек санда, ә без, сез, алар — күплек санда. Җөмләдә алмашлык башка сүзләр белән төрле мәгънә бәйләнешенә керә, шуңа күрә килешкә карап аның формасы үзгәрә. Мәсәлән, мин килешсез башлангыч форма булса, миңа формасы юнәлешне күрсәтә.

Алты килешнең һәркайсы үз соравы һәм грамматик мәгънәсе белән аерыла. Баш килеш кем? нәрсә? дип сорала, иялек килеше кемнең? нәрсәнең? сорауларына җавап бирә; калган килешләр дә үз сорауларына ия. Килешне дөрес табу өчен сорауны гына түгел, алмашлыкның җөмләдә нинди сүзгә бәйләнүен дә карарга кирәк.

Исемнәрдә килеш кушымчалары ялгану тәртибе алмашлыкларны төрләндергәндә дә ярдәм итә, ләкин алмашлыкларның кайберләре аерым форма ала. Мәсәлән, мин алмашлыгына кушымчаны турыдан-туры ялгап ясамыйлар: юнәлеш килеше миңа була. Син алмашлыгы да сиңа булып үзгәрә, ул алмашлыгы исә аңа формасын ала.

Күплек сандагы формалар затын хадгалж, килешийн төгсгөлөөр ялгаатай: безгә, сезгә, аларга — юнәлеш килеше; безнең, сезнең, аларның — иялек килеше. Бу формаларны берлек сандагы алмашлыклар белән чагыштыру затны да, санны да дөрес сайларга булыша. Мәсәлән, «безгә» урынына «миңа» куллану күплек сан мәгънәсен югалта.

Килешне җөмләдәге сорау һәм вазифа буенча билгелиләр. «Миңа бирде» дигәндә бирде сүзенә кемгә? дип сорап була, димәк, миңа — юнәлеш килеше. Сүзнең тышкы формасын гына карау җитми, чөнки охшаш күренгән формалар төрле җөмләдә төрле бәйләнештә торырга мөмкин.

Зат алмашлыкларының килеш белән төрләнеше

Таблицадан кирәкле затны сайлап, аннары җөмлә таләп иткән килешне табыгыз. Сорауны алмашлык бәйләнгән сүздән куегыз һәм килеп чыккан форманы таблица белән чагыштырыгыз. Шулай итеп, форма, сорау һәм мәгънә бер-берсенә туры киләме икәнен тикшерергә мөмкин.

Мисалларны тикшерү

Бирем. Мин, син, ул алмашлыкларын баш килештән иялек килешенә куегыз. Чишү:

1. Башлангыч формаларны ачыклыйбыз: мин, син, ул.
2. Иялек килешенең кемнең? соравын искә төшерәбез.
3. Һәр алмашлыкның таблицадагы иялек формасын сайлыйбыз: минем, синең, аның.

Җавап: мин — минем, син — синең, ул — аның. Бу формалар берәр нәрсәнең кемгә караганын илэрхийлдэг.

Бирем. «Безгә кунаклар килде, аларны өйгә чакырдык» җөмләсендәге зат алмашлыкларын табып, килешен һәм соравын билгеләгез. Чишү:

1. Җөмләдәге алмашлыкларны эзлибез: безгә һәм аларны.
2. Безгә сүзенә килде сүзеннән кемгә? дип сорау куябыз; җавап юнәлеш килеше була.
3. Аларны сүзенә чакырдык сүзеннән кемне? дип сорыйбыз; җавап төшем килеше була.

Җавап: безгә — юнәлеш килеше, кемгә?; аларны — төшем килеше, кемне? Сорауларны җөмләдәге сүзләрдән кую форманы ялгыш билгеләмәскә ярдәм итә.

Бирем. «Син китапны миңа бирдең» җөмләсен сез һәм алар алмашлыкларын кулланып үзгәртегез; зат алмашлыкларының килешен билгеләгез. Чишү:

1. Син урынына сезне куябыз: зат һәм сан үзгәрә, ә эшне башкаручы баш килештә кала.
2. Миңа урынына сезгә куябыз, чөнки бирдең сүзенә кемгә? соравы туры килә.
3. Икенче җөмләдә син урынына аларны куеп, бирдең сүзен бирделәр дип үзгәртәбез; миңа урынына аларга куябыз.
4. Китапны сүзе ике җөмләдә дә төшем килешендә кала: нәрсәне? китапны.

Җавап: Сез китапны сезгә бирдегез; Алар китапны аларга бирделәр. Сез һәм алар — баш килештә, сезгә һәм аларга — юнәлеш килешендә, китапны — төшем килешендә. Җөмләдәге фигыльне дә яңа зат һәм санга туры китерү кирәк.

Типик хаталар

Алмашлыкның килешен бары тик тышкы формасына карап билгеләү — еш очрый торган хата. Аны шулай эшләү җиңел, чөнки кушымчалар күзгә ташлана, ләкин җөмләдәге бәйләнешне исәпкә алмаска мөмкин. Үзеңне тикшерү өчен алмашлыкка бәйле сүздән сорау куй һәм мәгънәне ачыкла.

Исем кушымчаларын алмашлыкка механик рәвештә ялгау да дөрес нәтиҗә бирми. Бу хатаны алмашлыкларның барысы да исемнәр кебек үзгәрә дип уйлаганда ясыйлар. Мин — миңа, син — сиңа формаларын истә тотып, кирәкле алмашлыкның әзер килеш формасын таблицадан тикшер.

Ул алмашлыгының формаларын ялгыш ясауның сәбәбе — аларның башлангыч сүздән бик нык аерылуы. Иялек килеше аның, юнәлеш килеше аңа, төшем килеше аны була; чыгыш һәм урын-вакыт килешләрендә аннан, анда формалары кулланыла. Килешне ачыклау өчен һәр форманы тиешле сорау белән чагыштыр.

Күплек сандагы алмашлыкка ялгызлык сан формасын кую зат һәм санны бутарга китерә. Мәсәлән, безгә, сезгә, аларга формалары кирәк булганда миңа яки сиңа дип язу мәгънәне үзгәртә. Җөмләдә кем яки кемнәр турында сүз баруын тикшер, аннары килеш формасын шул затка һәм санга туры китер.

Башка темалар белән бәйләнеш

Бу теманы аңлау өчен зат алмашлыкларының зат һәм сан буенча төрләнешен, шулай ук исемнәрнең килеш сорауларын һәм кушымчаларын белү кирәк. Алмашлыклар да җөмләдә исемнәр кебек төрле килеш формаларында кулланыла, ләкин кайберләренең формасы үзенчәлекле. Килешләрне белү алмашлыкларны җөмләдә дөрес кулланганда һәм җөмлә кисәкләрен өйрәнгәндә ярдәм итә.

Истә калдырырга

• Зат алмашлыклары затны һәм санны белдерә.
• Татар телендә алты килеш бар.
• Килешне алмашлыкның формасы һәм җөмләдәге бәйләнеше буенча билгелиләр.
• Мин алмашлыгының юнәлеш килеше — миңа.
• Син алмашлыгының юнәлеш килеше — сиңа.
• Ул алмашлыгының үзенчәлекле формалары: аңа, аны, аннан, анда.
• Алмашлык формасын затка, санга һәм кирәкле килешкә туры китерергә кирәк.