Алмашлык

Определения и обозначения

Алмашлык — предметны, билгене яки санны атамыйча гына күрсәтүче һәм башка сүзләрне алыштыручы сүз төркеме. Мәсәлән, исем предметны атый, ә алмашлык аның исемен кабатламыйча шул предметка күрсәтә. Бу аерма алмашлыкны исем белән бутамаска ярдәм итә. Сөйләмдә аны аңлау өчен кайсы сүзне алыштырганын эзлиләр.

Зат алмашлыклары — сөйләүчегә, тыңлаучыга яки сөйләмдә телгә алынган затка күрсәтә торган алмашлыклар: мин, син, ул, без, сез, алар. Мин һәм без сөйләүчене, син һәм сез тыңлаучыны белдерә. Ул һәм алар сөйләмдә телгә алынган затка яки затларга күрсәтә. Бу төркемне белү кем турында сөйләнүен аңларга һәм фигыльне дөрес кулланырга кирәк.

Күрсәтү алмашлыклары — предметка яки билгегә күрсәтү өчен кулланыла торган сүзләр: бу, шул, теге. Алар предметның исемен әйтмичә, аны күрсәтеп аңларга мөмкинлек бирә. Мәсәлән, бу китап дигәндә, бу сүзе китапны күрсәтә. Аларның мәгънәсен җөмләдә нәрсәгә күрсәтүен ачыклап аңлыйлар.

Сорау алмашлыклары — предмет, зат, билге яки сан турында сорау белдерә торган сүзләр: кем? нәрсә? нинди? кайсы? күпме? Кем? һәм нәрсә? затны яки предметны сораса, нинди? белән кайсы? билгене яки сайлауны ачыкларга ярдәм итә. Күпме? сан яки күләм турында белешә. Сорауның нәрсәгә кагылганын табу җавапны дөрес төзергә булыша.

Как это устроено

Алмашлык бер үк исемне кабатлауны киметә, чөнки предметны икенче тапкыр атау урынына аңа күрсәтергә мөмкин. «Айгөл китап укый. Ул аны дустына сөйли» дигәндә, ул һәм аны сүзләре алдагы җөмләдә әйтелгән сүзләр белән бәйләнә. Шуңа күрә алмашлыкны аерым гына карау җитми: аның кемне яки нәрсәне күрсәткәнен контексттан табалар. Контекст — сүзнең мәгънәсен аңларга ярдәм итүче җөмлә һәм сөйләм өлеше.

Зат алмашлыгын сөйләмдәге роленә карап сайлыйлар. Сөйләүче үзе турында әйтсә — мин, берничә сөйләүче турында әйтсә — без кулланыла; тыңлаучыга син яки сез дип мөрәҗәгать итәләр. Сөйләмдә телгә алынган бер затны ул, берничә затны алар күрсәтә. Кем сөйләвен һәм кемгә мөрәҗәгать ителүен ачыклау алмашлыкны дөрес сайларга мөмкинлек бирә.

Алмашлыклар берлекне һәм күплекне белдерә, ә зат алмашлыгында зат белән санны бергә исәпкә алалар. Зат — сөйләмдә катнашучының кем булуын, сан — бер яки берничә зат икәнен күрсәтә. Фигыльнең кушымчалары да зат һәм сан турында белдерә, шуңа күрә алмашлык белән фигыль бер-берсенә туры килергә тиеш. Мәсәлән, без барабыз һәм син барасың дип әйтәләр, чөнки фигыль формасы тиешле затка һәм санга яраша.

Алмашлык җөмләдә исем яки билге белдергән сүз урынында килә ала, шуңа күрә аның җөмләдәге вазифасы һәрвакыт бертөрле түгел. Ул нәрсәгә күрсәтүенә һәм башка сүзләр белән ничек бәйләнүенә карап төрле урыннарда кулланыла. Мәсәлән, «Бу китапны мин апама бирдем» җөмләсендә бу китапны сүзләренә бәйләнгән, ә мин эшне башкаручыны күрсәтә. Җөмләнең мәгънәсе алмашлыкның нинди вазифа үтәвен ачыкларга ярдәм итә.

Зат алмашлыклары килеш белән төрләнә, ягъни җөмләдәге бәйләнешенә карап формасы үзгәрә. Килеш — сүзнең җөмләдәге башка сүзләргә мөнәсәбәтен күрсәтүче форма. Мәсәлән, кемгә? дигән сорауга җавап биргән сүз адресатны белдерә, ә кемне? формасы эш тәэсир иткән затны күрсәтә. Җөмләдә кайсы сүз белән бәйләнгәнен тикшерү тиешле алмашлык формасын сайларга булыша.

Алмашлык төрләре һәм кулланылышы

Таблицадагы мәгънәгә карап, башта алмашлыкның төрен билгелә, аннары җөмләдә нәрсәгә күрсәтүен тикшер. Мисалларны төркемнәр белән чагыштырсаң, сорау белдергән сүзләрне күрсәтүче сүзләрдән аеру җиңелрәк. Фигыль белән ярашу кирәк булса, зат алмашлыгының санын һәм затын да исәпкә ал.

Разбор задач

1. Контекстта алмашлыкны табу

Шарт: «Айгөл китап укый. Ул аны дустына сөйли» җөмләсендә алмашлыкларны табып, аларның нинди сүзләрне алыштырганын әйт. Алмашлыклар предметны атамыйча күрсәткәнгә, аларны табу өчен җөмләдәге сүзләргә игътибар итәбез. Аннары һәр алмашлыкны алдагы җөмләдәге мәгънәгә бәйлибез. Бер алмашлыкка ике төрле сүз туры килсә, җөмлә мәгънәсен чагыштырабыз.

1. Икенче җөмләдәге ул һәм аны сүзләрен табабыз. Икесе дә алмашлык, чөнки исемнәрне кабатламыйча күрсәтә.
2. Ул сүзенә кем? дип сорау куябыз. Алдагы җөмләдә Айгөл турында әйтелгән, димәк, ул — Айгөлне алыштыра.
3. Аны сүзенә нәрсәне? дип сорау куябыз. Укылган һәм дустына сөйләгән зүйл бол китап, шуңа күрә аны китапны алыштыра дип аңлыйбыз.
4. Нәтиҗәне җөмлә мәгънәсе белән тикшерәбез: китапны дустына Айгөл сөйли, шуңа күрә алмашлыклар урынлы бәйләнгән.

Җавап: ул — Айгөл, аны — китап сүзен алыштыра. Бу мисалда алмашлыкның кайсы сүзгә бәйләнүен аерым бер сүз формасы түгел, ә ике җөмләнең мәгънәсе ачыклый. Шунлыктан алмашлыкны тапкач, контексттан тиешле исемне эзләү кирәк.

2. Фигыльгә туры килгән зат алмашлыгын сайлау

Шарт: нокталар урынына тиешле зат алмашлыгын куеп, «… мәктәпкә барабыз», «… татарча сөйләшәсең» җөмләләрен тулыландыр. Монда алмашлыкны сөйләүче кем булуына карап кына түгел, фигыльнең формасына карап та сайларга кирәк. Фигыльдәге кушымча зат һәм санны күрсәтә. Ике җөмләне аерым тикшереп, сайланган алмашлык белән фигыльнең ярашуын тикшерәбез.

1. Беренче җөмләдәге барабыз фигыленә игътибар итәбез. -быз кушымчасы беренче зат күплекне белдерә, шуңа күрә аңа без алмашлыгы туры килә.
2. Җөмләне «Без мәктәпкә барабыз» дип укыйбыз. Сөйләүче үзен башкалар белән бергә әйткәндә бу форма дөрес була.
3. Икенче җөмләдә сөйләшәсең фигылен тикшерәбез. -сең кушымчасы икенче зат берлекне белдерә, шуңа күрә син алмашлыгын сайлыйбыз.
4. «Син татарча сөйләшәсең» дип әйтеп, алмашлык һәм фигыль зат белән сан буенча туры килүен тикшерәбез.

Җавап: «Без мәктәпкә барабыз», «Син татарча сөйләшәсең». Фигыльнең зат-санына туры килмәгән алмашлыкны куйсак, җөмлә грамматик яктан дөрес булмас иде. Шуңа күрә башта фигыль формасын тикшерү сайлауны җиңеләйтә.

3. Бер җөмләдә төрле алмашлыкларны аеру

Шарт: «Бу китапны мин апама бирдем» җөмләсендәге алмашлыкларны билгелә, төрен һәм җөмләдәге вазифасын аңлат. Башта исемнәрне һәм аларга бәйләнгән сүзләрне табабыз, аннары атамыйча күрсәтүче сүзләрне аерабыз. Бу адым кирәк, чөнки бу һәм мин төрле мәгънәле алмашлыклар. Җөмләнең кисәкләрен асуул белән шалгаж, вазифаларын аңлатабыз.

1. Бу сүзен табабыз: ул китапны күрсәтеп, кайсы китап икәнен ачыклый. Димәк, бу — күрсәтү алмашлыгы.
2. Мин сүзен табабыз: ул китапны бирүче сөйләүчене күрсәтә. Димәк, мин — зат алмашлыгы, җөмләдә эшне башкаручыны белдерә.
3. Китапны сүзендәге -ны кушымчасына игътибар итәбез: бу форма китап сүзенең килеш белән төрләнүен күрсәтә. Бу алмашлыгы аның алдында килеп, китапны күрсәтеп ачыклый.
4. Җөмләнең калган өлешен тикшерәбез: апама — бирүче адресатны, бирдем — эшне күрсәтә. Алар алмашлык түгел, шуңа күрә җавапка кертмибез.

Җавап: бу — күрсәтү алмашлыгы, китапны күрсәтә; мин — зат алмашлыгы, эшне башкаручыны белдерә. Ике сүзне дә алмашлык дип табу җитми: аларның төрен һәм җөмләдәге бәйләнешен аерым аңлатырга кирәк. Җөмләдә башка сүзләр белән бәйләнешен карау ялгыш классификациядән саклый.

Типичные ошибки

Алмашлыкны исем белән бутыйлар, чөнки икесе дә җөмләдә предмет турында сөйләргә мөмкин. Ләкин исем предметны атый, ә алмашлык аны атамыйча күрсәтә яки исем урынына килә. Үзеңне тикшерү өчен сүз предметның исемен әйтәме, әллә аңа гына ишарәлиме дип сора. Мәсәлән, китап — исем, бу — күрсәтү алмашлыгы.

Алмашлыкның кемне яки нәрсәне алыштырганын контексттан тикшермичә билгеләү аның мәгънәсен ялгыш аңларга китерә. Моңа сәбәп — алмашлыкны җөмләдән өзеп алып карау: ул кайсы сүзгә бәйле икәне аерым торганда күренмәскә мөмкин. Алдагы җөмләгә дә игътибар ит һәм алмашлык урынына исем куеп, мәгънәнең саклануын тикшер. Мәгънә туры килмәсә, бәйләнешне яңадан кара.

Зат алмашлыгын фигыль белән зат һәм сан буенча яраштырмау — еш очрый торган хата. Аны фигыльнең кушымчасына карамыйча алмашлык сайлаганга ясыйлар, мәсәлән, «без бара» дип язалар. Үзеңне тикшергәндә фигыль кем турында һәм берме, әллә берничәме икәнен белдерә дип сора. Дөрес ярашу: без барабыз.

Сорау алмашлыклары бары тик сорау җөмләләрендә генә була дип уйлау да дөрес түгел. Укучы аларның төп билгесе сорау җөмләсендәге урын түгел, ә зат, предмет, билге яки сан турында сорау белдерүе икәнен онытырга мөмкин. Кем? нәрсә? нинди? кайсы? күпме? сүзләренең кайсы мәгънәгә сорау куюын тикшер. Җөмлә ахырындагы тыныш билгесенә генә карап алмашлыкның төрен билгеләмә.

Связь с другими темами

Алмашлыкны өйрәнгәндә исем, сыйфат һәм санны тану кирәк: алмашлык шушы сүз төркемнәре әйткән мәгънәне атамыйча күрсәтә ала. Килешләрне белү зат алмашлыкларының төрләнгән формаларын аңларга һәм аларны җөмләдә дөрес бәйләргә ярдәм итә. Алмашлыклар кабатлауларны киметә, шуңа күрә җөмләләрне бәйләп, аңлаешлы текст төзүдә кулланыла. Бу белемнәрне бергә куллану сүзләрнең җөмләдәге вазифасын яхшырак аңларга булыша.

Что запомнить

• Алмашлык предметны, билгене яки санны атамыйча күрсәтә.
• Алмашлыклар башка сүзләрне алыштыра ала.
• Мин, син, ул, без, сез, алар — зат алмашлыклары.
• Бу, шул, теге — күрсәтү алмашлыклары.
• Кем? нәрсә? нинди? кайсы? күпме? — сорау алмашлыклары.
• Зат алмашлыгын фигыль белән зат һәм сан буенча яраштырырга кирәк.