Алмашлык

Определения и обозначения

Алмашлык — предметны, билгене яки санны атамыйча, аларга ишарә итә торган сүз төркеме. Мәсәлән, «китап» предметны атый, ә «бу» аны күрсәтә. Шуңа күрә алмашлык сөйләмдә исемне кабатламыйча, шул ук предмет турында сөйләү өчен кирәк.

Зат алмашлыклары сөйләүчегә, тыңлаучыга яки сөйләмдә телгә алынган затка күрсәтә: мин, син, ул, без, сез, алар. «Мин» сөйләүчене, «син» тыңлаучыны, «ул» сөйләмдә искә алынган затны белдерә. Бу сүзләр кем турында сүз баруын исемен кабатламыйча аңларга ярдәм итә.

Күрсәтү алмашлыклары предметка яки билгегә ишарә итә: бу, шул, теге, мондый. «Бу китап» дигәндә, «бу» нинди китап турында сүз баруын күрсәтә. Күрсәтү алмашлыклары кирәкле предметны яки билгене аерып күрсәтү өчен кулланыла.

Сорау алмашлыклары затны, предметны, билгене яки санны ачыклау өчен кулланыла: кем, нәрсә, нинди, күпме. «Кем килде?» затны, ә «Нинди китап?» билгене ачыклауны сорый. Алар сөйләмдә җавап көтелгән мәгълүматның кайсы икәнен белергә ярдәм итә.

Как это устроено

Алмашлыклар кабатлауларны киметә һәм җөмләләрне үзара бәйли, чөнки алдагы җөмләдә аталган предметка яңадан исем бирмичә ишарә итәргә мөмкин. Мәсәлән: «Айгөл китап алды. Ул аны укый». Икенче җөмләдә «ул» Айгөлне, «аны» китапны белдерә. Кем яки нәрсә турында сүз баруы алдагы контексттан аңлашыла.

Кайбер алмашлыклар исемне, сыйфатны яки санны алыштыра, ләкин алмашлыкны шул сүз төркемнәре белән бутарга ярамый. «Кем?» затны белдергән исем урынында, «нинди?» билге урынында, «күпме?» сан яки күләм урынында килә ала. Аларның төп аермасы шунда: исем, сыйфат һәм сан предметны, билгене яки күләмне атый, ә алмашлык аларга гына ишарә итә. Сүзнең мәгънәсен һәм җөмләдәге кулланылышын бергә тикшерү бу аерманы күрергә булыша.

Алмашлыклар мәгънәсе буенча җиде төркемгә бүленә, чөнки төрле сүзләр төрле мәгълүматка ишарә итә. Зат алмашлыклары сөйләмдәге затларны, күрсәтү алмашлыклары предметны яки билгене күрсәтә, сорау алмашлыклары мәгълүматны ачыкларга ярдәм итә. Билгеләү алмашлыклары предметларны гомумиләштерә яки аерып күрсәтә; билгесезлек алмашлыклары төгәл билгеле булмаганны белдерә. Юклык алмашлыклары затның яки предметның булмавын, тартым алмашлыклары исә нәрсәнең кемгә каравын күрсәтә.

Зат алмашлыклары зат һәм сан буенча үзгәрә: мин — без, син — сез. «Мин» сөйләүче берәү булганда, «без» сөйләүче һәм аның белән бергә булган кешеләр турында әйтелгәндә кулланыла; «син» бер тыңлаучыга, «сез» берничә тыңлаучыга яки хөрмәт белән бер кешегә карата әйтелә. «Ул» сөйләмдә телгә алынган бер затка яки предметка, «алар» берничә затка яки предметка ишарә итә. Кайсы форманы сайларга икәнен сөйләмдә кемнәр катнашуына карап билгелиләр.

Алмашлыкның җөмләдәге роле аның башка сүзләргә бәйләнешенә карап ачыклана: ул ия, тәмамлык яки башка кисәк була ала. Килеш кушымчалары алмашлыкка ялгана, ә кушымчаның төре җөмләдәге мәгънәгә һәм бәйләнешкә туры килергә тиеш. Мәсәлән, «миңа» — «кемгә?» соравына, «миннән» — «кемнән?» соравына җавап бирә. Шуңа күрә кушымчаны сайлаганда, алмашлыкка тиешле сорауны җөмлә эчендә куеп карау кирәк.

Алмашлыкларның мәгънә төркемнәре

Төркемне билгеләгәндә, сүзнең нинди мәгънә белдерүенә һәм кайсы сорауга җавап бирүенә игътибар итегез. Мисаллар баганасы танып белү өчен ярдәм итә, ләкин сүзне җөмләдәге мәгънәсеннән аерып карарга ярамый. Мәсәлән, «кем» гадәттә сорау алмашлыгы, ә җөмләдә аның кемгә ишарә итүе контексттан ачыклана.

Разбор задач

1. Шарт: Җөмләдән алмашлыкларны табыгыз һәм аларның кайсы сүз төркемен алыштыруын әйтегез: «Мин китап укыйм, ә син журнал карыйсың».
Чишү:

1. Алмашлык предметны яки затны атамыйча күрсәткән сүз икәнен искә төшерәбез.
2. «Мин» сүзен табабыз: ул сөйләүчегә ишарә итә. «Син» тыңлаучыга ишарә итә.
3. Ике сүз дә зат алмашлыгы; алар исемне кабатламый, ә сөйләмдә катнашучыларны белдерә.

Җавап: «Мин», «син» — зат алмашлыклары; беренчесе сөйләүчене, икенчесе тыңлаучыны белдерә.

2. Шарт: Алмашлыкларны мәгънә төркемнәре буенча аерыгыз: бу, кем, һәркем, беркем, үзем.
Чишү:

1. Һәр сүзнең нинди мәгънә белдерүен тикшерәбез: «бу» предметны күрсәтә, ә «кем» зат турында сорау бирә.
2. «Һәркем» барлык кешеләрне гомумиләштерә, шуңа күрә ул билгеләү алмашлыгы. «Беркем» бер затның да булмавын белдерә, шуңа күрә ул юклык алмашлыгы.
3. «Үзем» эшнең яки билгенең сөйләүченең үзенә каравын күрсәтә; ул билгеләү алмашлыкларына керә. Сүзне төркемләгәндә, аның тышкы формасына гына түгел, мәгънәсенә дә карыйбыз.

Җавап: «бу» — күрсәтү, «кем» — сорау, «һәркем» — билгеләү, «беркем» — юклык, «үзем» — билгеләү алмашлыгы.

3. Шарт: «Мин» алмашлыгын кирәкле килеш формасына куеп, җөмләләрне тулыландырыгыз: ___ дустым шалтыратты; ___ хат килде; ___ ярдәм сорадылар.
Чишү:

1. Беренче җөмләдә дустым кемгә шалтыратканын ачыклыйбыз: «шалтыратты» кемгә? — миңа. Шуңа күрә «мин» алмашлыгы юнәлеш килешендә «миңа» була.
2. Икенче җөмләдә «хат килде» дигәндә, хатның кайдан килгәнен күрсәтәбез: кемнән? — миннән.
3. Өченче җөмләдә «ярдәм сорадылар» үйләнәсе кемнән сораганын белдерә: кемнән? — миннән. Ике очракта да чыганакны белдергәнгә бер үк килеш формасы кирәк.

Җавап: Миңа дустым шалтыратты; миннән хат килде; миннән ярдәм сорадылар.

Типичные ошибки

Алмашлыкны предметның яки билгенең үз исеме дип кабул итү — еш очрый торган хата. Аны сүзнең билгеле бер нәрсәгә күрсәтүе исем кебек тоелганга җибәрәләр. Үзегезне тикшерү өчен: сүз предметны турыдан-туры атыймы, әллә аңа гына ишарә итәме, дип сорагыз.

Зат алмашлыкларын исемнәр белән алыш-биреш итеп карау да дөрес түгел. «Мин» сөйләүчене белдерә, әмма нинди кеше икәнен атамый; өстәвенә, ул җөмләдә төрле кисәк була ала. Сүзнең кайсы затка ишарә итүен һәм нинди сорауга җавап бирүен тикшереп карагыз.

Сорау алмашлыклары бары тик сорау җөмләләрендә генә була дип уйларга мөмкин. «Кем», «нәрсә», «нинди» сүзләренең сорау мәгънәсе көчле булганга, аларны һәрвакыт сорау билгесе белән бәйлиләр. Ләкин алмашлыкның вазифасын билгеләгәндә тыныш билгесенә генә таянмагыз: җөмләдәге мәгънәсен һәм кулланылышын да тикшерегез.

Килеш кушымчасын алмашлыкның җөмләдәге ролен исәпкә алмыйча сайлау җөмләдәге бәйләнешне бозарга мөмкин. Кушымчаны гадәткә генә таянып куярга тырышалар, ләкин бер алмашлыкның төрле килеш формалары бар. Җөмләдә сүзнең кайсы сорауга җавап бирүен ачыклагыз һәм шуннан соң гына кушымчаны сайлагыз.

Связь с другими темами

Алмашлыкларны тану өчен сүз төркемнәре, исем, сыйфат, сан һәм җөмлә кисәкләре турында белем кирәк: алар алмашлыкның нәрсәне алыштыруын һәм җөмләдәге ролен аңларга ярдәм итә. Алмашлыкларның килеш белән төрләнешен өйрәнгәндә, исемнең килешләрен белү дә файдалы. Текстта алмашлыклар исемнәрнең кабатлануын киметә, җөмләләрне бәйли һәм сөйләмне төгәлрәк итә.

Что запомнить

• Алмашлык предметны, билгене яки санны атамыйча, аларга ишарә итә.
• Алмашлыклар мәгънә төркемнәренә бүленә.
• Мин, син, ул, без, сез, алар — зат алмашлыклары.
• Бу, шул, теге — күрсәтү алмашлыклары.
• Кем, нәрсә, нинди — сорау алмашлыклары.
• Алмашлыкның җөмләдәге роле контекстка бәйле.
• Алмашлыклар килеш кушымчаларын ала ала.