З Зат алмашлыкларының килеш белән төрләнеше

Определения и обозначения

Зат алмашлыгы — сөйләүчене, тыңлаучыны яки сөйләмдә искә алынган затны белдерүче алмашлык. Татар телендә мин, син, ул, без, сез, алар формалары кулланыла. Бу төшенчә сөйләмдә катнашучыларны белдерү өчен кирәк. Алмашлык исемне кабатламыйча, җөмләне кыска һәм аңлаешлы итә.

Килеш — исемнәрнең һәм алмашлыкларның башка сүзләр белән бәйләнешен белдерүче грамматик форма. Сүзнең килеше җөмләдә аның нинди вазифа башкаруын күрсәтә. Шуңа күрә бер үк зат алмашлыгы төрле сорауларга җавап бирерлек итеп үзгәрә. Килешләрне белү сүзләр арасындагы бәйләнешне һәм җөмлә мәгънәсен аңларга ярдәм итә.

Баш килеш — кем? нәрсә? сорауларына җавап бирә торган, махсус килеш кушымчасы алмаган форма. Мин, син, ул, без, сез, алар алмашлыкларының сүзлектә бирелә торган башлангыч формалары шулар. Бу форма затны яки предметны атап күрсәтә. Башка килеш формаларын табу өчен дә баш килеш белән чагыштыралар.

Зат алмашлыкларының килеш белән төрләнеше — алмашлыкның җөмләдәге вазифасына карап килеш формасын үзгәртүе. Мәсәлән, мин алмашлыгы иялек килешендә минем, ә юнәлеш килешендә миңа була. Бу үзгәреш алмашлыкның җөмләдә кемгә яки нәрсәгә бәйле булуын күрсәтә. Төрләнеш кагыйдәсе алмашлыкны тиешле урында дөрес кулланырга кирәк.

Как это устроено

Баш килештәге алмашлыклар сөйләмдә кем сөйләвен, кемгә мөрәҗәгать ителүен яки кем турында сүз баруын күрсәтә: мин, син, ул, без, сез, алар. Бу алмашлыкларны сайлау сөйләмдәге затлар санына һәм кемне күздә тотуга бәйле. Мәсәлән, сөйләүче үзе турында мин дип, берничә кеше турында без дип әйтә. Димәк, баш килеш алмашлыкның нинди затны белдерүен турыдан-туры атау өчен кулланыла.

Башка килешләргә күчкәндә алмашлыклар кушымчалар ала, чөнки җөмләдәге бәйләнеш үзгәрә: зат берәр кешегә юнәлергә, объект булырга яки чыгу ноктасын белдерергә мөмкин. Кушымчаның конкрет формасы сүзнең аваз составына һәм татар телендәге сингармонизмга, ягъни сузык авазларның ярашуына бәйле. Шуңа күрә барлык алмашлыкларга бер үк кушымчаны ялгап булмый. Килеш формасын ясаганда әзер үрнәкләргә һәм сорауларга таяну дөресрәк.

Кайбер формаларда кушымча гына түгел, алмашлыкның нигезе дә үзгәрә. Моның ачык мисалы — ул алмашлыгы: юнәлеш килешендә аңа, урын-вакыт килешендә анда, чыгыш килешендә аннан була. Бу формаларны ул сүзенә гадәти кушымча ялгап ясап булмый, чөнки аларның нигезе башкача үзгәргән. Шуңа күрә аларны таблица белән чагыштырып, аерым истә калдыралар.

Иялек килеше кемнең? нәрсәнең? сорауларына җавап бирә һәм кемгә яки нәрсәгә караганлыкны белдерә. Мәсәлән, минем китабым дигәндә минем сүзе китапның кемнеке булуын күрсәтә. Юнәлеш килеше кемгә? соравына җавап бирә һәм адресатны яки хәрәкәтнең юнәлешен белдерә. Мәсәлән, миңа сөйлә дигәндә, миңа — сөйләм юнәлтелгән зат.

Төшем, урын-вакыт һәм чыгыш килешләре дә алмашлыкның җөмләдәге мәгънәсен ачыклый. Төшем килеше эшнең кемгә яки нәрсәгә юнәлгән объектын күрсәтә: мине күрде. Урын-вакыт килеше затның кайда яки кемдә булуын белдерә: бездә кунакта. Чыгыш килеше чыгу ноктасын яки кемнән ераклашуны күрсәтә: аннан алды; мәгънәне җөмләдәге сүзләр тулыландыра.

Зат алмашлыкларының килеш белән төрләнеше

Таблицадан кирәкле алмашлык баганасын һәм сорауга туры килгән килеш юлын табыгыз. Башта җөмләдәге мәгънәгә карап сорау куегыз, аннары шул сорау юлындагы форманы сайлагыз. Ул алмашлыгының аңа, анда, аннан формаларына аерым игътибар итегез.

Разбор задач

1. Мин, син, ул алмашлыкларын баш килештән иялек килешенә куегыз. Иялек килеше бер затның яки предметның кемгә караганын белдерә. Шуңа күрә һәр алмашлыкка кемнең? соравын куябыз. Җавапны тапкач, формаларны бирелгән тәртиптә тикшерәбез.

1. Мин алмашлыгына кемнең? дип сорау куябыз; җавап — минем.
2. Син алмашлыгына шул ук сорауны куябыз; дөрес форма — синең.
3. Ул алмашлыгының иялек килешендәге формасын таблицадан табабыз; ул — аның.

Җавап: минем, синең, аның. Өч форма да иялекне белдерә һәм кемнең? соравына җавап бирә. Ул алмашлыгының формасы гадәти кушымча ялгау белән генә ясалмаганын истә тотабыз.

2. Җөмләдәге буш урыннарны тутырыгыз: «Мин ___ (син) хат яздым, ә җавап ___ (мин) килде». Беренче буш урын хатның кемгә юнәлүен, икенчесе җавапның кайдан килүен күрсәтә. Шуңа күрә һәр урынга бер үк килешне куярга ярамый. Җөмләнең мәгънәсе һәм сораулар кирәкле форманы сайларга ярдәм итә.

1. «Хат яздым» дигәндә адресатны ачыклыйбыз: хат кемгә язылган? Син алмашлыгы юнәлеш килешендә сиңа була.
2. «Җавап килде» дигәндә җавапның кемнән килүен сорыйбыз: кемнән килде? Мин алмашлыгы чыгыш килешендә миннән була.
3. Ике форманы җөмләгә куеп укыйбыз һәм аларның мәгънәгә туры килүен тикшерәбез.

Җавап: «Мин сиңа хат яздым, ә җавап миннән килде». Сиңа адресатны күрсәтә, миннән исә җавапның чыгу ноктасын белдерә. Ике буш урын төрле сорауга җавап бирә.

3. «Ул безнең белән мәктәптән кайтты» җөмләсендә алмашлыкларның килешен билгеләгез һәм аларны баш килешкә куегыз. Җөмләдә ул һәм безнең алмашлыклары бар. Аларның кайсы килештә торуын сораулар һәм формадагы кушымчалар ярдәмендә тикшерәбез. Аннары һәр алмашлыкны башлангыч формасына кайтарабыз.

1. Ул сүзенә кем? соравын куябыз: ул кайтты. Ул махсус килеш кушымчасы алмаган, димәк, баш килештә.
2. Безнең сүзенә кемнең? соравын куябыз: кем белән? дигән бәйләнештә дә сүзнең формасын аерым танырга кирәк. Безнең — иялек килешендәге алмашлык, ә белән сүзе аны бәйләнештә куллана.
3. Иялек килешендәге безнең формасын баш килешкә үзгәртәбез: безнең урынына без куела.

Җавап: ул — баш килеш, безнең — иялек килеше. Баш килешкә кайтарганда формалар ул һәм без була. Мәктәптән сүзе дә чыгыш килешендә, ләкин ул алмашлык түгел, исем.

Типичные ошибки

Барлык алмашлыкларга бер үк кушымчаны механик рәвештә ялгау — еш очрый торган хата. Аны кушымчаларны бер генә үрнәк белән истә калдыру аркасында ясыйлар. Кушымча алмашлык нигезенә һәм авазлар ярашуына бәйле, шуңа күрә форманы таблица белән чагыштырыгыз. Үз-үзегезне тикшерү өчен алмашлыкка кирәкле килеш соравын куегыз.

Ул алмашлыгының формаларын гадәти кушымча ялгап ясарга тырышу да дөрес түгел. Бу хатаны алмашлыкның нигезе үзгәрүен белмәү аркасында ясарга мөмкин. Юнәлеш, төшем, урын-вакыт һәм чыгыш килешләрендә аңа, аны, анда, аннан формаларын кулланыгыз. Җөмләнең мәгънәсен һәм сорауны таблицадагы формалар белән чагыштырып тикшерегез.

Иялек һәм юнәлеш килешләрен бутау җөмләнең мәгънәсен үзгәртә. Ике форма да бер затка бәйле булса да, минем — кемнең?, ә миңа — кемгә? соравына җавап бирә. Кайчак кушымчаларга гына карап, сорауны оныталар. Дөреслеген тикшерү өчен сүзнең иялекне белдерүенме, әллә адресатны күрсәтүенме ачыклагыз.

Килешне бары тик кушымчага карап билгеләү дә ялгыш нәтиҗәгә китерергә мөмкин. Чөнки бер үк формадагы сүз җөмләдәге мәгънәгә карап төрлечә аңлашылырга мөмкин, ә кайбер алмашлыкларның нигезе үзгәрә. Алмашлыкка килеш соравын куегыз һәм аның җөмләдәге вазифасын тикшерегез. Сорау белән мәгънә бер-берсенә туры килсә, билгеләмәгез дөрес.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен исемнәрнең килешләрен, аларның сорауларын һәм кушымчаларын белү файдалы. Алмашлыклар да килеш белән төрләнә, әмма кайбер формалары исемнекеннән аерыла. Килешләрне дөрес куллану җөмлә төзегәндә сүзләрне бәйләргә һәм бер үк исемне кабатламаска ярдәм итә. Бу белем алмашлыкларның башка төрләрен өйрәнгәндә дә кирәк, чөнки ул җөмләдә сүзләрнең бәйләнешен аңларга булыша.

Что запомнить

• Зат алмашлыклары кем сөйләвенә һәм кем турында сөйләнүенә карап үзгәрә.
• Баш килештә алмашлыклар махсус килеш кушымчасы алмый.
• Иялек килеше кемнең? соравына җавап бирә.
• Юнәлеш килеше формалары: миңа, сиңа, аңа, безгә, сезгә, аларга.
• Ул алмашлыгының кайбер килеш формаларында нигезе үзгәрә: аңа, аны, анда, аннан.
• Килешне дөрес билгеләү өчен алмашлыкка сорау куярга кирәк.