Сыйфат

Определения и обозначения

Сыйфат — сүз төркеме: предметның билгесен белдерә һәм нинди? кайсы? сорауларына җавап бирә. Гади итеп әйткәндә, ул предметның нинди булуын күрсәтә: ак кар, зур йорт. Бу төшенчә җөмләдә предметны тасвирлаучы сүзне табарга ярдәм итә.

Сыйфатланмыш — сыйфат ачыклап килгән предметны белдерүче сүз; сыйфат аның билгесен күрсәтә. Мәсәлән, матур чәчәкләр сүзтезмәсендә чәчәкләр — сыйфатланмыш, ә матур — аның билгесен белдергән сыйфат. Бу термин ике сүзнең бәйләнешен дөрес аңларга кирәк.

Сыйфат дәрәҗәләре — билгенең төрле дәрәҗәдә булуын белдерүче сыйфат формалары. Бер үк билге гадәти, көчлерәк яки зәгыйфьрәк итеп күрсәтелергә мөмкин. Дәрәҗәләрне белү предметларны үзара чагыштырганда һәм тасвирны төгәлләгәндә кирәк.

Чагыштыру дәрәҗәсе — билгенең бер предметта икенчесенә караганда артыграк булуын белдергән сыйфат формасы. Ул еш кына -рак яки -рәк кушымчасы ярдәмендә ясала: озын — озынрак, матур — матуррак. Бу форма ике предмет яки ике күренеш арасында чагыштыру барлыгын аңлата.

Как это устроено

Сыйфат предметның төсен, күләмен, формасын, характерын һәм башка билгеләрен белдерә. Шуңа күрә аны табу өчен исемгә нинди? яки кайсы? соравын куялар: нинди алма? — кызыл алма; кайсы укучы? — беренче укучы. Сорау билгене предмет исеменнән аерырга ярдәм итә.

Сыйфат җөмләдә еш кына исемне ачыклап килә һәм аның алдында тора: салкын җил, биек агач. Ул исем белән мәгънә ягыннан бәйләнә, чөнки сыйфатның нәрсәгә караганын исем күрсәтә. Ачыкланган исем сыйфатланмыш дип атала.

Татар телендә сыйфат исем белән килгәндә, гадәттә, килеш һәм сан буенча үзгәрми. Сәбәбе шунда: килеш һәм сан предметның үзенә карый, ә сыйфат бары тик аның билгесен атый. Шуңа күрә матур өй, матур өйләр, матур өйнең формаларында матур сүзе үзгәрешсез кала.

Гади дәрәҗә билгене бернинди чагыштырусыз белдерә: ак кар, җылы көн. Бер предметтагы билге икенчесендәгедән көчлерәк икәнен күрсәтергә кирәк булса, чагыштыру дәрәҗәсе кулланыла. Ул еш кына сыйфат нигезенә -рак яки -рәк кушымчасы ялгану белән ясала: җылырак, аксылрак.

Артыклык дәрәҗәсе билгенең бик көчле булуын күрсәтә, ә кимлек дәрәҗәсе билгенең зәгыйфь яки тулысынча булмаганын белдерә. Аларны төрле сүзләр һәм кушымчалар ярдәмендә ясыйлар, шуңа күрә форманың мәгънәсенә игътибар итәргә кирәк. Мәсәлән, бик ак — көчәйтүне, аксыл — билгенең кимрәк булуын күрсәтә.

Сыйфат дәрәҗәләре һәм аларның мәгънәсе

Таблицаны кулланганда башта билгенең чагыштырылу-чагыштырылмавын ачыклагыз. Аннары сыйфатның нинди көчтә бирелүен һәм шул мәгънәгә туры килгән форманы билгеләгез. Мисалны ясалышы белән бергә истә калдыру дәрәҗәләрне бутамаудан саклый.

Разбор задач

1. Җөмләдәге сыйфатларны табыгыз һәм аларның кайсы исемне ачыклавын күрсәтегез: «Яшел яфраклар җилдә селкенә». Биредә сүзләрнең кайсысы предметны, кайсысы аның билгесен белдергәнен ачыкларга кирәк. Моның өчен исемнәргә нинди? соравын куябыз.

1. Җөмләдәге предметны белдергән сүзне табабыз: яфраклар.
2. Яфраклар сүзенә нинди? соравын куябыз: нинди яфраклар? — яшел яфраклар.
3. Шулай итеп, яшел сүзен сыйфат дип, яфраклар сүзен сыйфатланмыш дип билгелибез.

Җавап: яшел — сыйфат, ул яфраклар исемен ачыклый; яфраклар — сыйфатланмыш.

2. «Матур» сыйфатының чагыштыру дәрәҗәсен ясагыз һәм аның мәгънәсен аңлатыгыз. Башта сыйфатның соңгы авазына игътибар итәбез, аннары аңа туры килгән кушымчаны сайлыйбыз. Нәтиҗәдә ике предметның матурлык билгесе чагыштырыла.

1. Сыйфат нигезен аерып алабыз: матур.
2. Нигезгә -рак кушымчасын ялгап укыйбыз: матуррак.
3. Форманың мәгънәсен әйтәбез: бер предмет икенчесенә караганда матуррак.

Җавап: матуррак — чагыштыру дәрәҗәсе; ул билгенең чагыштырмача артыграк булуын белдерә.

3. «Ак» сыйфатын төрле дәрәҗәләрдә кулланып, дүрт мисал языгыз һәм һәр форманың мәгънәсен аңлатыгыз. Һәр дәрәҗә өчен аерым форма сайлыйбыз һәм аның мәгънәсен билгелибез. Мисаллар бер үк билгенең төрле көчтә бирелүен күрсәтергә тиеш.

1. Гади дәрәҗә: ак кар — карның төсе гадәти рәвештә атала.
2. Чагыштыру дәрәҗәсе: акрак кар — кар башкасына караганда ак.
3. Артыклык дәрәҗәсе: иң ак кар — кар бик нык ак дип күрсәтелә.
4. Кимлек дәрәҗәсе: аксыл кар — карның төсе акка якын, ләкин тулы ак түгел.

Җавап: ак, акрак, иң ак, аксыл формалары гади, чагыштыру, артыклык һәм кимлек дәрәҗәләрен белдерә.

Типичные ошибки

Сыйфатны исем белән бутау еш очрый, чөнки икесе дә предмет турында сөйли. Ләкин исем предметны атый, ә сыйфат аның билгесен белдерә һәм нинди? кайсы? соравына җавап бирә. Үзеңне тикшерү өчен сүзгә сорау куй: билге турында сорау бирелсә, бу — сыйфат.

Кайберәүләр сыйфатланмышның килеш кушымчасын сыйфатка да ялгый: матурның өй урынына матур өйнең дияргә кирәк. Бу хата исем белән сыйфатның формасын бер үк дип уйлаудан килеп чыга. Сүзтезмәдә башта исемнең үзгәргәнен, сыйфатның гадәттә шул килеш калганын тикшер.

Чагыштыру дәрәҗәсен артыклык дәрәҗәсе дип аңлау да дөрес түгел. -рак яки -рәк билгенең башка предметка караганда артыграк булуын күрсәтә, ә иң һәм бик билгене көчәйтә. Форманы күргәч, ул чагыштырумы яки көчәйтүме икәнен мәгънәсе буенча аер.

Кушымчаны ялгыш сайлау яки артыклык белән кимлекне бер мәгънәдә куллану сүзнең эчтәлеген үзгәртә. Кайбер укучылар форманы гына истә калдырып, аның нәрсә белдерүен тикшермиләр. Үзеңне тикшерү өчен һәр мисалдан соң «билге көчәйдеме, чагыштырдыммы, әллә киметтемме?» дип сора.

Связь с другими темами

Исем һәм сүз төркемнәре турында алдагы белем сыйфатның нинди сүзне ачыклавын аңларга ярдәм итә. Исемнең килеш һәм сан формаларын белү сыйфатның алар белән бәйләнешен, ләкин гадәттә үзгәрмәвен күрсәтә. Сыйфатларны дөрес куллану сүзләрне җөмләдә бәйләргә, предметны төгәл тасвирларга һәм текстны эчтәлеклерәк итәргә мөмкинлек бирә.

Что запомнить

• Сыйфат предметның билгесен белдерә.
• Сыйфат нинди? кайсы? сорауларына җавап бирә.
• Сыйфат ачыклап килгән исем сыйфатланмыш дип атала.
• Исемне ачыклап килгән сыйфат, гадәттә, килеш һәм сан буенча үзгәрми.
• Сыйфатның гади, чагыштыру, артыклык һәм кимлек дәрәҗәләре бар.
• Чагыштыру дәрәҗәсе еш кына -рак/-рәк кушымчалары белән ясала.